TCHAIKOVSKY, PETER ILYICH (1840-1893) - Website Nhạc Cổ Điển

“Không nghi ngờ gì rằng ngay cả những thiên tài âm nhạc vĩ đại nhất đôi khi cũng làm việc mà không có cảm hứng. Vị khách mang tên “cảm hứng” này không phải lúc nào cũng đáp lại lời mời đầu tiên. Chúng ta phải luôn làm việc và một nghệ sĩ biết tự trọng không nên khoanh tay ngồi yên chỉ vì nói rằng mình không có cảm hứng. Nếu chúng ta cứ chờ cảm hứng mà không cố gắng chủ động tìm đến nó, ta rất dễ trở nên lười biếng và uể oải. Chúng ta phải kiên nhẫn và tin rằng cảm hứng sẽ đến với những ai biết vượt qua sự chán nản của chính mình.” – Pyotr Ilyich Tchaikovsky

“Tôi mong muốn với tất cả sức mạnh của tâm hồn mình rằng âm nhạc của tôi sẽ được lan tỏa rộng rãi, rằng ngày càng có nhiều người yêu mến nó, tìm thấy trong đó sự an ủi và ủng hộ”. Những lời này của Pyotr Ilyich Tchaikovsky đã định nghĩa chính xác sứ mệnh nghệ thuật của ông, được ông được xác định một cách chính xác: đó là phụng sự cho âm nhạc và con người, là mong muốn được trò chuyện với họ một cách “chân thành, giản dị và trung thực” về những điều thiết yếu, nghiêm túc và gây xúc động nhất đối với họ. Việc thực hiện được nhiệm vụ như vậy đòi hỏi sự tiếp thu kinh nghiệm phong phú từ nền văn hóa âm nhạc Nga và thế giới, cũng như việc nắm vững trình độ nghề nghiệp ở mức cao nhất trong nghệ thuật sáng tác. Sự hết mình không ngừng nghỉ của sức sáng tạo, lao động hằng ngày và đầy cảm hứng trong việc viết nên vô số tác phẩm âm nhạc chính là nội dung và ý nghĩa trọn vẹn trong cuộc đời của nhà soạn nhạc sĩ vĩ đại này.

Pyotr Ilyich Tchaikovsky sinh ngày 7/5/1840 tại Votkinsk, tỉnh Vyatka, nằm trong dãy núi Ural, cách Moscow khoảng 1.000km về phía đông. Ông nội của Pyotr vốn là người Ukraine, sau đó được đào tạo y khoa tại Saint Petersburg và tham gia quân đội, cuối cùng cùng định cư tại Ural. Pyotr là con của ông Ilya, một kỹ sư khai thác mỏ và quản lý nhà máy thép tại đây và bà Alexandra, người mang trong mình dòng máu Pháp và Đức. Cả Ilya và Alexandra đều từng được đào tạo cơ bản về nghệ thuật, trong đó có âm nhạc. Trên Pyotr có chị gái Zinayda, anh trai Nikolai, em gái Alexandra và ba em trai Ippolit và cặp sinh đôi Anatoli và Modest. Trong đó, Pyotr tỏ ra đặc biệt thân thiết với Alexandra, Anatoli và Modest. Pyotr là một đứa trẻ rất nhạy cảm, một phần do bầu không khí đầy cảm xúc trong gia đình cũng như tính cách của cha mẹ cậu. Những yếu tố này không thể không ảnh hưởng đến quá trình hình thành nhân cách của nhà soạn nhạc, một khía cạnh sau này sẽ đóng vai trò nổi bật trong mối quan hệ của Tchaikovsky với các người em và các cháu của mình. Những ấn tượng âm nhạc đầu tiên của Pyotr đến từ dàn nhạc nhỏ của gia đình, biểu diễn những tác phẩm của Wolfgang Amadeus Mozart, Vincenzo Bellini hay Gioachino Rossini. Tháng 9/1844, Pyotr đã có được sáng tác đầu tiên trong sự nghiệp của mình, bài hát “Mẹ chúng tôi ở Petersburg”, được cậu bé 4 tuổi viết chung cùng cô em gái 3 tuổi Alexandra. Cô gia sư người Pháp Fanny Dürbach, ban đầu được mời về để dạy dỗ Nikolai, đã rất miễn cưỡng khi phải trông chừng thêm Pyotr nhưng sau đó, sự trưởng thành của cậu đã khiến Dürbach ngỡ ngàng. Lên 6 tuổi, Pyotr đã thông thạo tiếng Đức và Pháp. Dürbach đã rất gắn bó với Pyotr và chính là người đã lưu giữ phần lớn những sáng tác của cậu thời kỳ này.

Từ cuối năm 1845, Pyotr bắt đầu học piano và chỉ ít lâu đã thành thạo một số bản mazurka của Frédéric Chopin. Theo yêu cầu công việc của ông Ilya, năm 1848, cả gia đình chuyển đến Saint Petersburg và Pyotr được tiếp tục học piano tại đây. Tuy nhiên, Ilya gặp phải một số khó khăn và phải trở về Ural. Ông được bổ nhiệm làm quản lý tại một nhà máy thép tại Alapayevsk, cách Votkinsk hơn 400 km vào tháng 5/1849. Thu nhập của gia đình không ổn định, vì vậy họ muốn những người con của mình độc lập càng sớm càng tốt. Nikolai lúc này đã theo học tại Học viện Công binh Mỏ tại Saint Petersburg. Pyotr ban đầu cũng được dự định đưa tới đây, nhưng sau đó gia đình đã đổi ý, để cậu tới Trường Luật Hoàng gia, Saint Petersburg. Tuy nhiên, độ tuổi tối thiểu gia nhập trường là 12 vì vậy cậu bé 10 tuổi trước đó phải học hai năm dự bị. Chính trong quãng thời gian này, Pyotr đã có dịp được thưởng thức vở opera Một cuộc đời vì Sa hoàng của Mikhail Glinka, tác phẩm để lại ấn tượng vô cùng sâu đậm. Khi Pyotr theo học tại Trường Luật Hoàng gia một cách chính thức, cả gia đình cậu cũng đã định cư tại Saint Petersburg. Cậu trở thành thành viên dàn hợp xướng của trường. Tchaikovsky nhớ lại: “Tôi từng có một chất giọng soprano tuyệt vời và trong nhiều năm liền, tôi đảm nhận bè chính trong bộ ba – phần hợp xướng được ba cậu bé hát tại bàn thờ vào đầu và cuối phần Phụng vụ”. Sự qua đời đột ngột của mẹ Pyotr vì căn bệnh tả vào ngày 25/6/1854 là một sự kiện vô cùng đau buồn đối với cậu.

Trong tổng cộng chín năm theo học tại trường Luật, Tchaikovsky vẫn tiếp tục sáng tác, dù ít ỏi. Anh hoàn thành vở opera Hyperbola (tổng phổ đã thất lạc), một bản waltz dành cho piano độc tấu và tác phẩm đầu tiên được xuất bản là bài hát “Mezza notte” (Nửa đêm). Ngay sau khi tốt nghiệp, tháng 5/1859, Tchaikovsky đã bắt đầu công việc thư ký tại Bộ Tư pháp. Làm việc tại đây trong bốn năm, anh nhận ra rằng nó hoàn toàn không phù hợp với mình. Mùa thu năm 1861, cuộc đời của Tchaikovsky đã có một bước ngoặt to lớn. Nữ công tước Yelena Pavlovna và Anton Rubinstein đã thành lập Hội Âm nhạc Nga, một tổ chức có trách nhiệm thúc đẩy bộ môn nghệ thuật này. Anh đã theo học lớp hoà âm tại đây do Nikolai Zaremba giảng dạy. Một năm sau, Nhạc viện Saint Petersburg khánh thành. Tchaikovsky trở thành một trong những sinh viên đầu tiên tại đây. Rubinstein và Zaremba là những giảng viên chính của anh. Tchaikovsky đã quyết định cống hiến cả cuộc đời mình cho âm nhạc. Anh nộp đơn xin tạm nghỉ việc tại Bộ Tư pháp và kiếm sống bằng cách dạy lý thuyết âm nhạc và piano cho những học sinh được Rubinstein giới thiệu. Trên thực tế, Tchaikovsky rất ghét Zaremba. Anh coi Zaremba là một người tầm thường vì đây là người có ác cảm với Mozart và Glinka – những người mà Tchaikovsky vô cùng say mê – khiến ông vô cùng thất vọng và lại tỏ ra ngưỡng mộ Ludwig van Beethoven cùng Felix Mendelssohn đến mức nhà soạn nhạc tương lai cảm thấy không thể chịu đựng nổi. Không còn nghi ngờ gì nữa, ngay từ đầu, sức hút lớn nhất của nhạc viện mới thành lập đối với Tchaikovsky chính là vị giám đốc Rubinstein, người dường như có khả năng khơi dậy những năng lực bẩm sinh trong học trò mình, đến mức Tchaikovsky nhanh chóng gạt bỏ những thú vui khác để chuyên tâm theo đuổi mục tiêu trở thành một nhà soạn nhạc thực thụ.

Chưa bao giờ Tchaikovsky làm việc và học tập chăm chỉ như những ngày tháng ấy. Anh nỗ lực hoàn thành các bài tập, nghiên cứu sâu thêm về nghệ thuật chỉ huy. Đồng hành với Tchaikovsky là người bạn học thân thiết Herman Laroche, sau này trở thành nhà phê bình âm nhạc nổi tiếng, luôn ủng hộ Tchaikovsky từ những ngày đầu tiên. Cùng nhau, họ đã mở rộng các mối quan hệ của mình tại Saint Petersburg. Mùa hè năm 1864, Tchaikovsky đi nghỉ tại điền trang của một người bạn ở Kharkov. Trong thời gian này, anh hoàn thành overture Bão táp, dựa theo vở kịch cùng tên của Alexander Ostrovsky (cũng chính là nguồn cảm hứng cho vở opera Káťa Kabanová của Leoš Janáček). Tchaikovsky đã nhờ Laroche chuyển nó cho Rubinstein. Anh không dám đưa trực tiếp: sự kính trọng luôn đi kèm với nỗi sợ hãi. Và cuối cùng Laroche mới là người phải hứng chịu toàn bộ cơn thịnh nộ của Rubinstein. Thay vì một bài tập mang tính cổ điển như ông kỳ vọng, Rubinstein lại bắt gặp một tác phẩm đầy cá tính: một nỗ lực trưởng thành trong việc viết âm nhạc nhạc chương trình mạnh mẽ, không chỉ sử dụng dân ca Nga mà còn viết cho dàn nhạc bao gồm cả những nhạc cụ bị xem là “cấm kỵ” đối với sinh viên, như harp, English horn và tuba. Tchaikovsky không hề nản lòng với Rubinstein về việc này. Đó chỉ là sự cố đầu tiên trong rất nhiều va chạm sau này giữa hai người.

Mùa hè năm 1865, Tchaikovsky đến nhà Lev Davydov, chồng của em gái Alexandra ở Kamenka, gần Kiev nghỉ ngơi. Tại đây, ông đã lưu trữ rất nhiều các bài hát dân gian Ukraine, sẽ là chất liệu quý giá trong những tác phẩm sau này. Trở về Saint Petersburg, ông rất vui mừng khi biết tin bản nhạc Điệu nhảy đặc trưng viết cho dàn nhạc của mình (nay đã thất lạc, về sau được Tchaikovsky nhớ lại và đưa vào vở opera Voyevoda) đã được Johann Strauss biểu diễn tại công viên Pavlovsk. Đây là lần đầu tiên âm nhạc của Tchaikovsky được ra mắt công chúng. Buổi hoà nhạc tốt nghiệp của Tchaikovsky diễn ra vào ngày 10/1/1866, biểu diễn bản cantata Ode to Joy, dựa trên lời thơ An die Freude (Hướng tới niềm vui) của Friedrich Schiller (mà chính Beethoven từng lấy cho Chương IV bản Giao hưởng số 9 của ông). Từ trước khi tốt nghiệp, Tchaikovsky đã nhận được lời mời giảng dạy hoà âm tại chi nhánh của Hội Âm nhạc Nga ở Moscow từ Nikolai Rubinstein (em trai của Anton). Ngày 17/1/1866, Tchaikovsky chuyển đến Moscow, đến ở trong căn hộ của Nikolai và làm quen với giới văn nghệ sĩ tại đây. Ngày 26/3/1866, Nikolai đã chỉ huy bản overture giọng Pha trưởng của Tchaikovsky và thu được thành công lớn, càng làm nhà soạn nhạc tăng thêm lòng tự tin trước sự nghiệp mà mình đã chọn lựa. Tchaikovsky bắt tay vào sáng tác bản Giao hưởng số 1 nhưng công việc bị đình trệ vì chứng mất ngủ và những dấu hiệu của căn bệnh trầm cảm.

Tháng 11/1866, bản Giao hưởng số 1 có tên gọi “Mộng tưởng mùa đông” được hoàn thành nhưng Tchaikovsky từ chối công diễn. Ông muốn nghe ý kiến từ Zaremba và Anton khiến tác phẩm phải đến tháng 2/1868 mới được công diễn. Tháng 3/1867, Tchaikovsky bắt đầu sáng tác vở opera Voyevoda với kịch bản được Ostrovsky viết. Tuy nhiên, ông đã làm mất nó. Mặc dù Ostrovsky đã nỗ lực tái tạo nhưng sự kết hợp của hai người đã kết thúc trong thất bại. Tchaikovsky đã tự mình hoàn thành kịch bản. Mặc dù Voyevoda khi ra mắt đã nhận được nhiều lời khen ngợi nhưng đích thân ông đã huỷ bỏ nhiều phần của vở opera vào năm 1870. Mùa thu năm 1868, Tchaikovsky đã gặp gỡ với mezzo-soprano nổi tiếng người Bỉ Désirée Artôt. Trên thực tế, tình trạng đồng tính của Tchaikovsky đã được biết đến từ lâu, khi nhà soạn nhạc còn theo học trường Luật. Nhiều bức thư giữa Tchaikovsky và Modest, cũng là người đồng tính càng khẳng định điều này. Niềm mơ ước về khả năng sống dị tính của bản thân và áp lực liên tục từ ông Ilya, người tha thiết mong muốn con trai mình kết hôn, đã khiến Tchaikovsky tin rằng mình có thể cưới Artôt. Trong bức thư gửi em trai Anatoli ngày 2/11/1868, Tchaikovsky viết: “Giờ đây, anh rất thân thiện với Artôt và được cô ấy đặc biệt yêu mến; hiếm khi anh gặp một người phụ nữ xinh đẹp, thông minh và tốt bụng như vậy”. Đến cuối tháng 12, tình cảm của Tchaikovsky dành cho Artôt đã trở nên rõ ràng với tất cả mọi người. Ông đã viết một số bản nhạc tặng cô và thậm chí còn bắt đầu thảo luận về kế hoạch kết hôn với cha mình. Tuy nhiên, cuối tháng 1/1869, Artôt đã kết hôn với một nam ca sĩ tại Warsaw. Mặc dù buồn bực nhưng Tchaikovsky nhanh chóng vượt qua nỗi thất vọng này.

Trong nỗ lực tìm kiếm sự công nhận, nhà soạn nhạc trẻ bắt đầu viết một vở opera khác, lần này dựa trên truyện Undina của nhà văn người Đức Friedrich de la Motte-Fouqué. Sau khi hoàn thành, ông gửi tổng phổ cho Nhà hát Hoàng gia nhưng đã bị từ chối. Giống như Voyevoda, Tchaikovsky đã huỷ bỏ hầu hết tác phẩm, chỉ giữ lại bốn phần, sau này được ông đưa vào Giao hưởng số 2, ballet Hồ thiên nga và nhạc cho vở kịch Nàng tiên tuyết của Ostrovsky. Mùa thu năm 1869, Tchaikovsky gặp Mily Balakirev tại Moscow. Balakirev đã khuyến khích ông sáng tác một thơ giao hưởng dựa theo Romeo và Juliet của William Shakespeare. Phiên bản ban đầu đã thất bại, sau khi tiếp nhận ý kiến đóng góp của Balakirev, tác phẩm đã được đón nhận rất nhiệt tình. Romeo và Juliet đã trở thành một trong những bản nhạc nổi tiếng nhất của Tchaikovsky. Mùa thu năm 1871, lần đầu tiên Tchaikovsky thuê được một căn hộ của riêng mình tại Moscow và chuyển đến đó sinh sống. Ông vẫn dành những mùa hè của mình cùng với gia đình em gái Alexandra ở Kamenka và khởi thảo bản Giao hưởng số 2 tại đây, đặt tên là Tiểu Nga. Sau một chuyến du lịch tại châu Âu, tháng 8/1873, Tchaikovsky hoàn thành Tempest (Bão tố), fantasia dành cho dàn nhạc dựa theo tác phẩm cùng tên của Shakespeare. Tác phẩm đã thành công rực rỡ khi ra mắt tại Moscow vào tháng 12.

Tháng 11/1874, Tchaikovsky bắt tay vào sáng tác một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của mình, bản Concerto piano số 1. Đầu năm 1875, Tchaikovsky chơi thử cho Nikolai nghe, ông muốn nghệ sĩ piano bậc thầy này là người biểu diễn. Tuy nhiên Nikolai đã chê bai nó một cách thậm tệ. Tchaikovsky thuật lại: “Theo ông ta, bản concerto của tôi hoàn toàn tầm thường, không thể chơi được, có nhiều đoạn vụng về… được viết dở đến mức không thể sửa nổi. Bản nhạc thô tục và tôi đã ăn cắp ý tưởng từ khắp nơi… Tôi không chỉ kinh ngạc mà còn bị xúc phạm bởi cảnh tượng đó”. Ngay sau đó, Rubinstein đến gặp Tchaikovsky, cố gắng xoa dịu bằng cách đề nghị nếu Tchaikovsky đồng ý sửa lại tác phẩm, ông ta sẽ trình diễn nó. Giận dữ, Tchaikovsky đáp: “Tôi sẽ không thay đổi một nốt nhạc nào cả, tôi sẽ xuất bản tác phẩm nguyên vẹn như vậy”. Dù vậy, Tchaikovsky cũng đã thực hiện một số thay đổi, chủ yếu ở phần dành cho piano. Ông đã dành tặng tác phẩm cho nghệ sĩ piano Hans von Bülow. Bülow rất vinh dự và đã có buổi công diễn lần đầu bản concerto tại Boston vào ngày 25/10/1875. Sau lần xuất hiện không được đón nhận tại Saint Petersburg, tác phẩm đã được tán thưởng nhiệt liệt tại Moscow dưới sự trình diễn của Sergei Taneyev chơi piano và Nikolai chỉ huy dàn nhạc.

Tháng 4/1876, Tchaikovsky hoàn thành phần âm nhạc cho vở ballet Hồ thiên nga, một trong những kiệt tác của ông, theo đơn đặt hàng của Nhà hát Hoàng gia Moscow. Lúc này, Tchaikovsky đã là một tên tuổi lớn trong nền âm nhạc Nga, ông liên tục nhận được lời kêu gọi hợp tác. Tạp chí Nuvellist đề nghị nhà soạn nhạc sáng tác một tác phẩm dành cho piano độc tấu, mà ngày nay chúng ta rất quen thuộc, đó là tập gồm 12 tiểu phẩm có tên Bốn mùa. Tháng 8/1876, Tchaikovsky đột ngột viết thư cho Modest: “Anh đã quyết định kết hôn. Điều này là không thể tránh khỏi. Anh phải làm việc này, không chỉ vì bản thân mình, mà còn vì em, vì Anatoli, Alexandra và tất cả những người anh yêu thương. Đặc biệt là vì em! Nhưng em cũng vậy, Modest, em cần phải suy nghĩ nghiêm túc về điều này. Đồng tính luyến ái và nghề sư phạm không thể chung sống hài hoà với nhau”. Ngày 18/7/1877, ông kết hôn với Antonina Miliukova, một học trò cũ của mình. Đám cưới này là một thảm họa và họ chỉ sống chung được hai tháng rưỡi trước khi Tchaikovsky rời đi, trong trạng thái kiệt quệ về cảm xúc và rơi vào tình trạng bế tắc cảm hứng nghiêm trọng. Cuộc hôn nhân thất bại có thể đã buộc Tchaikovsky phải đối diện với sự thật trọn vẹn về xu hướng tình dục của mình. Ông chưa bao giờ đổ lỗi cho Antonina về sự đổ vỡ trong hôn nhân của họ.

Từ cuối năm 1876, Nadezhda von Meck , góa phụ của một ông trùm đường sắt giàu có đã liên lạc với Tchaikovsky. Bà đã nghe và ngưỡng mộ một số tác phẩm của ông. Và khi phát hiện nhà soạn nhạc đang gặp khó khăn về tài chính, bà bắt đầu đặt hàng ông sáng tác. Cả hai đều đồng ý với một điều kiện – rằng họ sẽ không bao giờ gặp nhau. Mối quan hệ kỳ lạ của họ, được thể hiện qua hơn 1200 lá thư, kéo dài gần mười bốn năm. Họ chỉ gặp nhau hai lần, một cách tình cờ, và vội vã rời đi mà không chào hỏi nhau. Khi von Meck biết được những gì đã xảy ra với Tchaikovsky trong cuộc hôn nhân không thành của ông, bà đã đồng ý theo yêu cầu của ông để sắp xếp một khoản trợ cấp thường xuyên là 6.000 rúp. Bằng cách này, nhà soạn nhạc đã giải quyết được cuộc khủng hoảng tài chính thường trực của mình và cho phép ông cống hiến hết mình cho công việc sáng tạo. Mối quan hệ giữa Tchaikovsky và Nadezhda von Meck, bất chấp những nét kỳ quặc rõ rệt, đôi khi là sự thất vọng, và sự suy giảm dần dần (dù bề ngoài gần như không thể nhận thấy), có thể được xem là một trong những trải nghiệm mãn nguyện nhất trong cuộc đời của nhà soạn nhạc. Thỏa thuận ngầm giữa họ rằng sẽ không bao giờ gặp mặt nhau đã khiến “tình bạn qua thư” này mang một sắc thái “Platon” đặc biệt – sâu sắc về cảm xúc và đôi khi gần như cuồng nhiệt, nhưng không hề có yếu tố tình dục.

Tchaikovsky chạy trốn cuộc hôn nhân bằng cách đi du lịch cùng hai người em sinh đôi của mình, hi vọng mọi thứ sẽ trở nên tốt đẹp. Ông đã hoàn thành vở opera tuyệt vời nhất của mình Eugene Onegin (dựa theo tiểu thuyết thơ của Alexander Pushkin) và bản Giao hưởng số 4 được đề tặng “người bạn thân nhất của tôi”, một cách bí mật đề cập đến von Meck. Cùng với đó là một tuyệt tác khác của ông, bản Concerto violin, được hoàn thành tại Thuỵ Sĩ, với nguồn cảm hứng đến từ Iosif Kotek, một người học trò cũ và được đồn đoán từng là tình nhân của Tchaikovsky. Có lẽ chính vì để gạt bỏ những lời đàm tiếu, Tchaikovsky định đề tặng tác phẩm cho Leopold Auer nhưng Auer đã từ chối biểu diễn vì cho rằng bản nhạc là không thể chơi được. Sau đó Adolf Brodsky là người có được vinh dự này. Dường như các concerto của Tchaikovsky đều gặp phải những tình huống giống nhau. Phải đến tháng 4/1878, nhà soạn nhạc mới trở về Nga, chán nản trước công việc giảng dạy và thiếu hụt cảm hứng sáng tạo. Ông chỉ hoàn thành một số tiểu phẩm dành cho piano, trong đó có Album dành cho thiếu nhi. Sau kì nghỉ theo thông lệ tại Kamanka và chuyến lưu trú ngắn ngày ở điền trang của von Meck tại Brailov, Ukraine, Tchaikovsky đã quyết định nghỉ việc tại Nhạc viện. Ông quyết định tiếp tục du lịch châu Âu, tránh xa Moscow và Saint Petersburg và tiếp tục sáng tác.

Năm 1880, nhà soạn nhạc trở về Nga, hoàn thành Serenade dành cho dàn dây và Overture 1812, kỷ niệm về chiến thắng lịch sử của Nga trước quân đội của Napoleon. Trong thời gian này, danh tiếng của Tchaikovsky ở nước ngoài ngày càng tăng và một sự đánh giá tích cực về âm nhạc của ông cũng diễn ra ở Nga, một phần nhờ vào lời kêu gọi “sự thống nhất toàn cầu” với phương Tây của Fyodor Dostoevsky tại lễ khánh thành tượng đài Pushkin ở Moscow. Trước bài phát biểu của Dostoevsky, âm nhạc của Tchaikovsky đã bị coi là “quá phụ thuộc vào phương Tây”. Khi thông điệp của Dostoevsky lan truyền khắp nước Nga, sự kỳ thị đối với âm nhạc của Tchaikovsky đã biến mất. Khi ông trở lại Rome vào năm 1881 thì nhận được tin Nikolai Rubinstein đến Paris chữa bệnh và qua đời tại đây. Tchaikovsky vội đến đây để bày tỏ lòng kính trọng với người bạn của mình. Dù từng có nhiều khúc mắc, nhưng Nikolai đã góp phần rất lớn trong việc phổ biến âm nhạc của Tchaikovsky tại châu Âu và nước Nga. Sau đó, ông bắt đầu thực hiện một đài tưởng niệm âm nhạc, Trio piano dành tặng “cho ký ức của một nghệ sĩ vĩ đại”. Đầu năm 1885, nhà soạn nhạc cảm thấy cần phải chấm dứt cuộc lang thang bất định. Ông tìm được một dinh thự ở Maydanovo, gần Klin, ngoại ô Moscow, nằm trên tuyến đường trực tiếp giữa Moskva và Saint Petersburg và đến sống tại đây vào tháng 2. Tchaikovsky trở lại với thói quen thường ngày: đọc sách, đi bộ trong rừng, làm việc vào buổi sáng và buổi chiều, và chơi bài hoặc biểu diễn âm nhạc với bạn bè vào buổi tối. Ông viết cho các em mình: “Anh hài lòng, vui vẻ và bình yên”. Tháng 4, thực hiện lời hứa với Balakirev, Tchaikovsky tập trung vào bản Giao hưởng Manfed, dựa trên tác phẩm cùng tên của Lord Byron. Ông mất rất nhiều công sức và chỉ hoàn thành vào tháng 9. Tchaikovsky không đánh số cho bản giao hưởng này, nó nằm ở giữa các bản số 4 và 5. Đây cũng là tác phẩm khí nhạc lớn nhất của nhà soạn nhạc, cả về độ dài và quy mô của dàn nhạc. Cũng trong năm 1885, Sa hoàng Alexander III đã yêu cầu dàn dựng Eugene Onegin tại Nhà hát Lớn, Saint Petersburg lúc đó là Nhà hát Hoàng gia (nay đã bị phá huỷ) thay vì tại Mariinsky, một cách ngầm thông báo rằng âm nhạc của Tchaikovsky đã thay thế opera Ý trở thành nghệ thuật chính thức của hoàng gia. Trước đó, Alexander III cũng đã trao cho Tchaikovsky huân chương Thánh Vladimir (hạng tư), đi kèm với tước hiệu quý tộc truyền đời và một buổi yết kiến riêng với Sa hoàng. Điều này được xem như một dấu ấn của sự công nhận chính thức, giúp nâng cao vị thế xã hội của nhà soạn nhạc.

Mặc dù Tchaikovsky không ưa cuộc sống xã hội xô bồ, ông vẫn tham gia vào đó như một phần của sự nổi tiếng ngày càng gia tăng, đồng thời vì cảm thấy có trách nhiệm thúc đẩy nền âm nhạc Nga. Tchaikovsky tham gia trực tiếp biểu diễn nhiều hơn với tư cách nhạc trưởng trong đó có lần ra mắt bản Giao hưởng số 5 của mình tại Saint Petersburg vào tháng 11/1888. Mặc dù bị nhiều nhà phê bình, đứng đầu là César Cui chê bai là “tầm thường” và “giả tạo” nhưng tác phẩm vẫn thành công vang dội, giúp Tchaikovsky nhận được nhiều lời mời biểu diễn tại châu Âu và Mĩ, nơi ông đến đó vào năm 1891. Trên thực tế, trong suốt cuộc đời mình, những buổi công diễn ra nhiều tác phẩm chính của Tchaikovsky luôn gặp phải phản ứng trái chiều. Vở opera The Queen of Spades (Con đầm pích), dựa theo truyện ngắn của Pushkin cũng lâm vào tình trạng tương tự khi ra mắt vào tháng 12/1890. Mặc dù không bao giờ nghi ngờ chất lượng nghệ thuật của bản thân, nhà soạn nhạc thực sự khiêm tốn và nhạy cảm với những phản hồi tiêu cực. Hơn nữa, ông có xu hướng coi thường tác phẩm của chính mình và mất hứng thú với nó sau khi hoàn thành. Nhưng The Queen of Spades thì không như vậy. Bất chấp sự hoài nghi của nhiều người, ông vẫn kiên quyết giữ vững niềm tin rằng âm nhạc của vở opera này thuộc về những tác phẩm hay nhất thế giới. Sự đánh giá của hậu thế đã chứng minh ông đúng. Song song với The Queen of Spades, Tchaikovsky cũng hoàn thành một trong những tác phẩm thính phòng nổi tiếng nhất của mình, bản lục tấu dành cho 2 violin, 2 viola và 2 cello Souvenir de Florence (Kỷ niệm về Florence). Đây là khoảng thời gian bận rộn của nhà soạn nhạc. Với thành công của The Queen of Spades, Nhà hát Hoàng gia đã đặt hàng ông thêm hai tác phẩm: vở ballet The Nutcracker (Kẹp hạt dẻ) và opera Iolanta. Cuối năm 1892, Tchaikovsky đến Thụy Sĩ, và gặp lại người bảo mẫu thời thơ ấu của mình, cô Dürbach. Ông viết cho anh trai Nikolai: “Quá khứ hiện lên sống động trước mắt em đến nỗi em dường như hít thở không khí của Votkinsk và nghe thấy giọng nói của mẹ chúng ta”.

Đầu năm 1893, Tchaikovsky phác thảo những nét đầu tiên cho bản giao hưởng tiếp theo của mình. Tháng 8, sau khi hoàn thành toàn bộ tác phẩm, ông viết cho nhà xuất bản Pyotr Jurgenson: “Với tất cả lòng danh dự mà nói, chưa bao giờ tôi hài lòng với bản thân đến thế, tự hào và hạnh phúc đến thế khi biết rằng mình đã tạo ra một điều tuyệt vời như vậy”. Lúc này Tchaikovsky cũng đã đặt được tên cho bản giao hưởng mới của mình. Trong một bức thư gửi cho Jurgenson ngày 2/10 (mà mãi đến sau này mới được công bố), nhà soạn nhạc đã quyết định đặt tên cho tác phẩm là Патетическая симфония (nồng nhiệt, xúc động, sôi nổi), trong tiếng Nga gần tương đương với tựa đề dành cho bản Sonata piano số 23 của Beethoven: Appassionata. Sắc thái mãnh liệt và đầy cảm xúc của tựa đề tiếng Nga không được truyền tải đầy đủ trong phiên bản tiếng Pháp nổi tiếng hơn: Pathétique, với hàm ý về sự đau khổ và buồn bã. Ngày 28/10/1893 tại Saint Petersburg dưới sự chỉ huy của chính Tchaikovsky, bản giao hưởng lần đầu ra mắt khán giả. Điều thú vị tác phẩm chỉ đơn giản giới thiệu là bản Giao hưởng số 6. Tuy nhiên, bản giao hưởng được đón nhận khá hờ hững. Tchaikovsky đã nói với Pyotr Jurgenson (chủ nhà xuất bản sách nhạc lớn nhất nước Nga thời đó): “Có điều gì đó xa lạ đang xảy ra với bản giao hưởng này! Không hẳn là không hài lòng, nhưng nó đã gây ra một số hoang mang. Cho đến nay, bản thân tôi khá lo lắng, tôi tự hào về nó hơn bất cứ tác phẩm nào khác của mình”.

Vào đêm 1/11, Tchaikovsky trở về nhà Modest sau bữa tối muộn và sau đó bị đau bụng, dường như là do uống một cốc nước chưa đun sôi. Đến sáng, tình trạng ngày một tệ hại hơn, uống thuốc cũng không thấy thuyên giảm. Tối hôm đó, Modest đã cho mời bác sĩ đến khám. Không chẩn đoán ra bệnh nhưng tin chắc rằng tình trạng của bệnh nhân cực kỳ nguy hiểm (với các triệu chứng tiêu chảy và nôn mửa liên tục, cực kỳ yếu ớt, đau ngực và bụng), Lev Bertenson, một bác sĩ danh tiếng ở Saint Petersburg đã được mời đến. Bertenson ngay lập tức cho biết Tchaikovsky đã nhiễm bệnh tả ở thể rất nặng. Vào khoảng 11h đêm, tính mạng bệnh nhân bị đe doạ: ông bắt đầu co giật, đầu và tứ chi chuyển sang màu xanh đậm và nhiệt độ cơ thể giảm. Với nhiều biện pháp mạnh mẽ, sáng ngày 3/11, tình trạng của Tchaikovsky đã được cải thiện đáng kể. Cảnh sát được thông báo về tình trạng bệnh nhân và báo chí đã đưa tin về sự kiện này. Tuy nhiên đó là khoảnh khắc hồi phục cuối cùng của nhà soạn nhạc. Bệnh tình của ông ngày một trở nên nặng hơn. Tinh thần của Tchaikovsky cũng sa sút hơn bao giờ hết vì mẹ của nhà soạn nhạc cũng qua đời vì căn bệnh này. Đến ngày 5/11, Tchaikovsky liên tục bất tỉnh và rơi vào trạng thái mê sảng; đến tối, mạch ông bắt đầu yếu dần và hơi thở trở nên khó khăn. Ông qua đời vào rạng sáng ngày 6/11/1893 ở tuổi 53. Bên cạnh có hai người em trai sinh đôi và người cháu được Tchaikovsky yêu thương nhất Vladimir Davydov “Bob”. Ông được chôn cất tại nghĩa trang Tikhvin trong Tu viện Alexander Nevsky, gần mộ của Mikhail Glinka và những người bạn nhạc sĩ Alexander Borodin và Modest Mussorgsky. Sau này, Balakirev và Rimsky-Korsakov cũng được yên nghỉ tại đây. Một số nghiên cứu khác, dựa trên hồi ký của Nikolai Kashkin, giáo sư tại nhạc viện Moscow, người sống cùng thời với Tchaikovsky, nghiêng về giả thuyết rằng Tchaikovsky đã tự tử. Tuy nhiên, những người thân thiết nhất với nhà soạn nhạc đều cho biết rằng tâm trạng của ông vào thời điểm trước đó rất tốt đẹp. Ông có một lịch làm việc dày đặc phía trước và lên kế hoạch cho nhiều tác phẩm mới. Nhiều bản thảo dang dở, trong đó có bản Concerto piano số 3, Giao hưởng số 7 đã được Taneyev và nhiều người khác lưu giữ và hoàn thiện.

Tchaikovsky là đại diện tiêu biểu nhất cho chủ nghĩa Lãng mạn trong âm nhạc Nga thế kỷ 19 và là người kết hợp hoàn hảo giữa phương pháp sáng tác phương Tây với các yếu tố âm nhạc bản địa để đạt được mục tiêu biểu cảm của riêng mình đồng thời tạo nên một phong cách độc đáo, đậm chất cá nhân. Tchaikovsky là nhà soạn nhạc đầu tiên suy nghĩ nghiêm túc về vị trí của âm nhạc cổ điển Nga trong nền văn hóa châu Âu. Điều đó đã thúc đẩy ông trở thành nhà soạn nhạc Nga đầu tiên giới thiệu các tác phẩm của mình tới khán giả nước ngoài. Cuộc sống cá nhân khép kín của Tchaikovsky có lẽ là rào cản lớn nhất để ông hoà nhập trọn vẹn vào đời sống xã hội nước Nga lúc bấy giờ. Quan hệ của ông với đồng nghiệp và giới phê bình không phải lúc nào cũng tốt đẹp. Nhiều người chỉ trích rằng âm nhạc của Tchaikovsky chưa đủ tính dân tộc và đó là lý do nó được ca ngợi ở bên ngoài nước Nga. Nhưng Igor Stravinsky lại khẳng định điều ngược lại: “… Kẹp hạt dẻ, Eugene Onegin, Con đầm pích và một số đoạn trong các bản giao hưởng của ông mang vẻ đẹp nhịp điệu vô song. Bạn có để ý đến cách phối khí tinh tế và độc đáo trong Kẹp hạt dẻ không? Tôi nghĩ rằng những lời phê bình đã không công bằng với Tchaikovsky: sự ngưỡng mộ mà những người có gu thẩm mỹ tồi dành cho tác phẩm của ông đã làm tổn hại đến danh tiếng của ông trong giới phê bình. Tchaikovsky rất dễ tính và vì lý do này mà ông bị coi là tầm thường. Trên thực tế, ông là nhà soạn nhạc Nga nhất trong số tất cả các nhạc sĩ của đất nước tôi”. Điều khiến khán giả dễ dàng cảm nhận được âm nhạc của Tchaikovsky là ở đó chứa đựng “nguồn giai điệu ngọt ngào, vô tận và tràn đầy cảm xúc” như nhà nghiên cứu Harold C. Schonberg đánh giá. Âm nhạc của Tchaikovsky là tấm gương phản chiếu toàn bộ đời sống cảm xúc của con người. Ở đó, chúng ta có thể khám phá những niềm vui hân hoan chất ngất cũng như nỗi buồn sâu thẳm, có cả giằng xé nội tâm, khát khao yêu thương và cả niềm hi vọng lớn lao. Ông không viết để thay đổi thế giới, hay tạo lập những tuyên ngôn lớn lao mà đơn giản là chia sẻ với từng cá nhân cụ thể, một cách chân thật, giản dị nhưng cũng vô cùng sâu sắc đúng như những gì mà nhạc trưởng người Nga Yuri Temirkanov đã khái quát: “Beethoven không trò chuyện trực tiếp với cá nhân con người, ông nói với toàn thể nhân loại. Tchaikovsky không trò chuyện với nhân loại, ông tâm sự với từng con người”.

Cobeo