Tiếng Bru – Wikipedia Tiếng Việt

Tiếng Bru
Bruu
Sử dụng tại	Lào  Việt Nam  Thái Lan
Tổng số người nói	170.000
Dân tộc	người Bru - Vân Kiều, người Katang
Phân loại	Nam Á Ngữ chi Katu Katu Tây Brou–So Tiếng Bru
Mã ngôn ngữ
ISO 639-3	tùy trường hợp:bru – Eastern Brubrv – Western Brusss – Sôxhv – Khua
Glottolog	[1] brou1236 [1][2]

Tiếng Bru (còn gọi là Bruu, B'ru, Brou, Baru) là ngôn ngữ của người Bru - Vân Kiều, người Katang ở vùng Đông Nam Á.

Tiếng Bru thuộc ngữ chi Cơ Tu (Katuic), ngữ tộc Môn-Khmer thuộc ngữ hệ Nam Á. Tại Việt Nam có các tiếng địa phương là Sô, Khùa, Ma Coong, Trì,...

Tên gọi

[sửa | sửa mã nguồn]

Có nhiều tên chỉ địa phương và phương ngữ khác nhau cho tiếng Bru (Sidwell 2005: 11).

• So ~ Sô
• Trì (So Tri, Chali)
• Vân Kiều
• Leu ~ Leung (Kaleu)
• Galler
• Khùa
• Katang

Phân bố

[sửa | sửa mã nguồn]

Số người nói tiếng Bru có ở:

• Việt Nam: 74.506 (theo điều tra dân số năm 2009), chủ yếu ở các tỉnh Quảng Trị, Đắk Lắk, Thừa Thiên – Huế.[3]
• Lào: 69.000 (số liệu năm 1999), ở phía đông nam, tại các tỉnh Savannakhet, Khammouane, Bolikhamsai
• Thái Lan: 5.000 người[4][5] nói phương ngữ phía đông của tiếng Bru, và khoảng 20.000 người nói phương ngữ phía tây của tiếng Bru[5] (số liệu năm 1983), ở tỉnh Sakon Nakhon và tỉnh Amnat Charoen.

Phương ngữ

[sửa | sửa mã nguồn]

Thái Lan có các phương ngữ Tây Bru sau (Choo, et al. 2012):

• Bru Khok Sa-at[6] của huyện Phang Khon và huyện Phanna Nikhom, tỉnh Sakon Nakhon
• Bru Woen Buek của Woen Buek (Wyn Buek), tỉnh Ubon Ratchathani (giống với Katang hơn)
• Bru Dong Luang của huyện Dong Luang, tỉnh Mukdahan

Các phân nhóm Bru sau đây được tìm thấy ở tỉnh Quảng Bình (Phan 1998).[7]

• Vân Kiều: 5.500 người ở huyện Lệ Thủy và huyện Vĩnh Linh (thuộc tỉnh Quảng Trị)
• Măng Coong: 600 người ở huyện Bố Trạch
• Trì: 300 người ở huyện Bố Trạch
• Khùa: 1.000 người ở huyện Tuyên Hóa

Dưới đây là bảng so sánh từ ngữ của các phương ngữ Vân Kiều, Măng Coong, Trì và Khùa từ Phan Hữu Dật (1998: 479-480):[7]

Tiếng Việt	Vân Kiều	Măng Coong	Trì	Khùa
một	mui	muôi
hai	bar
ba	pei
bốn	pon
năm	shăng		t'shăng
tóc	sok
mắt	mat
mũi	lyu	mu
trời	plang			giang
đất	kute	katek		k'tek
nước	dơ			do
cá	sia
chim	cham
trâu	trick
bò	ntro	tro

Ngữ âm

[sửa | sửa mã nguồn]

Phụ âm

[sửa | sửa mã nguồn]

Dưới đây là bảng phụ âm của cả phương ngữ Đông và Tây:[8]

Môi	Lợi	Ngạc cứng	Ngạc mềm	Thanh hầu
Tắc/Bật	vô thanh	p	t	tɕ	k	ʔ
	bật hơi	pʰ	tʰ	kʰ
	hữu thanh	b	d
Mũi		m	n	ɲ	ŋ
Chảy	r	r
	cạnh	l
Xát		w	s	h
Tiếp cận			j

• /w/ thường được phát âm là âm xát môi răng [v] hoặc tiếp cận [ʋ] khi đứng ở đầu từ. Khi đứng ở cuối từ, nó vẫn được phát âm là [w].
• /r/ có thể ở cả hai dạng âm rung [r] hoặc âm vỗ [ɾ].
• /tʰr/ khi là một cụm phụ âm, có thể được phát âm là [tʰɹ̥] ở phương ngữ Tây.
• /h/ có thể được phát âm thành âm thanh hầu hữu thanh [ɦ] khi đứng trước nguyên âm nhiều hơi hoặc cũng có thể được phát âm thành âm mũi [h̃] khi đứng trước nguyên âm mũi ở các phương ngữ phía Tây.[9]

Phụ âm cuối

Môi	Lợi	Ngạc cứng	Ngạc mềm	Thanh hầu
Tắc		p	t	k	ʔ
Mũi		m	n	ŋ
Xát		h
R		r
Tiếp cận	thường	w	l	j
	bật hơi	wʰ	jʰ
	thanh hầu hoá	wˀ	jˀ

• Các âm tắc /p,t,k/ có thể được phát âm thành âm nhấn [p̚,t̚,k̚].

Nguyên âm

[sửa | sửa mã nguồn]

Trước	Giữa		Sau
Đóng	i iː	ɨ ɨː		u uː
Nửa đóng	e eː	ə əː		o oː
Nửa mở	ɛ ɛː	ɜ ɜː		ɔ ɔː
Mở	a aː	ɒ̈ ɒ̈ː

Nguyên âm của phương ngữ Bru Tây

Trước	Giữa		Sau
Đóng	i iː	ɯ ɯː	u uː
Nửa đóng	e eː	ɤ ɤː	o oː
Nửa mở	ɛ ɛː	ʌ ʌː	ɔ ɔː
Mở	a aː	ɒ̈ ɒ̈ː

Nguyên âm nhiều hơi

[sửa | sửa mã nguồn]

Âm nguyên âm cũng có thể được phân biệt bằng giọng nhiều hơi:

Nguyên âm nhiều hơi

Trước	Giữa		Sau
Đóng	i̤ i̤ː	ɨ̤ ɨ̤ː		ṳ ṳː
Nửa đóng	e̤ e̤ː	ə̤ ə̤ː		o̤ o̤ː
Nửa mở	ɛ̤ ɛ̤ː	ɜ̤ ɜ̤ː		ɔ̤ ɔ̤ː
Mở	a̤ a̤ː	ɒ̤̈ ɒ̤̈ː

Nguyên âm nhiều hơi của phương ngữ Bru Tây

Nguyên âm trước	Giữa		sau
Đóng	i̤ i̤ː	ɯ̤ ɯ̤ː	ṳ ṳː
Nửa đóng	e̤ e̤ː	ɤ̤ ɤ̤ː	o̤ o̤ː
Nửa mở	ɛ̤ ɛ̤ː	ʌ̤ ʌ̤ː	ɔ̤ ɔ̤ː
Mở	a̤ a̤ː	ɒ̤̈ ɒ̤̈ː

Nguyên âm mũi

[sửa | sửa mã nguồn]

Nguyên âm mũi có thể xuất hiện trong phương ngữ Bru Tây:

Nguyên âm mũi của phương ngữ Bru Tây

Trước	Vừa		Sau
Đóng	ĩː	ɯ̃	ũ ũː
Nửa mở	ɛ̃ ɛ̃ː	ʌ̃ː	ɔ̃ ɔ̃ː
Mở	ã ãː	ɒ̈̃ ɒ̈̃ː

Tham khảo

[sửa | sửa mã nguồn]

1. ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "Bru". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. Truy cập 22/11/2017.
2. ^ Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, biên tập (2013). [1] "Brou–So". Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. {{Chú thích sách}}: Kiểm tra giá trị |chapter-url= (trợ giúp); ref stripmarker trong |chapter-url= tại ký tự số 52 (trợ giúp)
3. ^ Kết quả toàn bộ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở Việt Nam năm 2009. Truy cập 18/08/2015.
4. ^ Bru, Katang, Northern. Ethnologue, 18th ed., 2015. Truy cập 18/08/2015.
5. ^ a b Languages of Thailand. Ethnologue. Truy cập 18/08/2015.
6. ^ Engelkemier, Jennifer M. (2010). Aspects of Bru Khok Sa-at grammar based on narrative texts (PDF) (Luận văn). Payap University. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 17 tháng 11 năm 2015. Truy cập ngày 13 tháng 11 năm 2015. Lưu trữ ngày 17 tháng 11 năm 2015 tại Wayback Machine
7. ^ a b Phan Hữu Dật. 1998. "Về tên gọi các tộc người nói ngôn ngữ Môn-Miên ở miền tây tỉnh Quảng Bình." In Một số vấn đề về dân tộc học Việt Nam, p.476-482. Hà Nội: Nhà xuất bản Đại Học Quốc Gia Hà Nội.
8. ^ Miller, Carolyn P. (2017). Eastern Bru Grammar Sketch. SIL Language and Culture Archives.
9. ^ Thongkum, Theraphan L. (1980). "The distribution of the sounds of Bruu". Mon-Khmer Studies. 8: 221–293.

• Choo, Marcus, Jennifer Herington, Amy Ryan and Jennifer Simmons. 2012. Sociolinguistic Survey Of Bru In Phang Khon And Phanna Nikhom Districts, Sakon Nakhon Province, Thailand Lưu trữ ngày 19 tháng 7 năm 2020 tại Wayback Machine. Chiang Mai: Linguistics Institute, Payap University.
• Choo, Marcus. 2012. An investigation of intelligibility between So varieties in Northeast Thailand: the Bru in Khok Saat Lưu trữ ngày 20 tháng 7 năm 2020 tại Wayback Machine. Chiang Mai: Payap University.
• Choo, Marcus. 2008. Sociolinguistic survey of So in Northeastern Thailand Lưu trữ ngày 19 tháng 7 năm 2020 tại Wayback Machine. Chiang Mai: Payap University.
• Khồng Diễn (1975). "Về nhóm người Khùa (Bru) ở Quảng Bình". Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam: Viện dân tộc học. Về vấn đề xác định thành phần các dân tộc thiểu số ở miền bắc Việt Nam, tr. 538-548. Hà Nội: Nhà xuất bản khoa học xã hội.
• Migliazza, Brian. 2002. Multilingualism Among the So People of Issan.
• Phạm Đức Dương (1975). "Về mối quan hệ cộng đồng tộc người giữa các ngôn ngữ thuộc nhóm Việt - Mường miền tây tỉnh Quảng Bình". Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam: Viện dân tộc học. Về vấn đề xác định thánh phần các dân tộc thiểu số ở miền bắc Việt Nam, tr. 500-517. Hà Nội: Nhà xuất bản khoa học xã hội.
• Phan Hữu Dật (1975). "Về tên gọi các tộc người nói ngôn ngữ Môn - Miên ở miền tây tỉnh Quảng Bình". Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam: Viện dân tộc học. Về vấn đề xác định thành phần các dân tộc thiểu số ở miền bắc Việt Nam, tr. 531-537. Hà Nội: Nhà xuất bản khoa học xã hội.
• Sidwell, Paul. (2005). The Katuic languages: classification, reconstruction and comparative lexicon Lưu trữ ngày 4 tháng 12 năm 2020 tại Wayback Machine. LINCOM studies in Asian linguistics, 58. Muenchen: Lincom Europa. ISBN 3-89586-802-7

Liên kết ngoài

[sửa | sửa mã nguồn]

• UCLA phonetics lab data
• RWAAI (Repository and Workspace for Austroasiatic Intangible Heritage)
• Bru in RWAAI Digital Archive

Đọc thêm

[sửa | sửa mã nguồn]

• Choo, Marcus, Jennifer Herington, Amy Ryan and Jennifer Simmons. 2012. Sociolinguistic Survey Of Bru In Phang Khon And Phanna Nikhom Districts, Sakon Nakhon Province, Thailand Lưu trữ ngày 19 tháng 7 năm 2020 tại Wayback Machine. Chiang Mai: Linguistics Institute, Payap University.
• Choo, Marcus. 2012. An investigation of intelligibility between So varieties in Northeast Thailand: the Bru in Khok Saat Lưu trữ ngày 20 tháng 7 năm 2020 tại Wayback Machine. Chiang Mai: Payap University.
• Choo, Marcus. 2008. Sociolinguistic survey of So in Northeastern Thailand Lưu trữ ngày 19 tháng 7 năm 2020 tại Wayback Machine. Chiang Mai: Payap University.
• Khồng Diễn (1975). "Về nhóm người Khùa (Bru) ở Quảng Bình". In, Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam: Viện dân tộc học. Về vấn đề xác định thành phần các dân tộc thiểu số ở miền bắc Việt Nam, 538-548. Hà Nội: Nhà xuất bản khoa học xã hội.
• Migliazza, Brian. 2002. Multilingualism Among the So People of Issan.
• Phạm Đức Dương (1975). "Về mối quan hệ cộng đồng tộc người giữa các ngôn ngữ thuộc nhóm Việt - Mường miền tây tỉnh Quảng Bình". In, Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam: Viện dân tộc học. Về vấn đề xác định thánh phần các dân tộc thiểu số ở miền bắc Việt Nam, 500-517. Hà Nội: Nhà xuất bản khoa học xã hội.
• Phan Hữu Dật (1975). "Về tên gọi các tộc người nói ngôn ngữ Môn - Miên ở miền tây tỉnh Quảng Bình". In, Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam: Viện dân tộc học. Về vấn đề xác định thánh phần các dân tộc thiểu số ở miền bắc Việt Nam, 531-537. Hà Nội: Nhà xuất bản khoa học xã hội.
• Sidwell, Paul. (2005). The Katuic languages: classification, reconstruction and comparative lexicon Lưu trữ ngày 4 tháng 12 năm 2020 tại Wayback Machine. LINCOM studies in Asian linguistics, 58. Muenchen: Lincom Europa. ISBN 3-89586-802-7

x t s Ngôn ngữ tại Việt Nam
Chính thức	Việt
Ngôn ngữbản địa	Nam Á Bắc Bahnar Brâu Co Hrê Giẻ Ca Tua Triêng Rơ Măm Xơ Đăng Hà Lăng Ca Dong Takua Mơ Nâm Sơ Rá Duan Ba Na Rơ Ngao Nam Bahnar M'Nông Xtiêng Mạ Cơ Ho Chơ Ro Katu Bru Cơ Tu Tà Ôi Pa Kô Phương Khơ Mú Khơ Mú Xinh Mun Ơ Đu Palaung Kháng Quảng Lâm Việt Arem Chứt Đan Lai Mã Lèng Mường Thổ Nguồn Việt Khác Khmer Mảng Nam Đảo Chăm Chu Ru Gia Rai Haroi Ê Đê Ra Glai H'Mông-Miền H'Mông H'Mông Mơ Piu Na-Miểu Pà Thẻn Miền Miền Ưu Miền Kim Miền Hán-Tạng Tạng-Miến Akha Cống Hà Nhì Xá Phó Khù Sung (La Hủ Đen) La Hủ Lô Lô Mantsi Phù Lá Si La Hán Quan thoại Quảng Đông Phúc Kiến Triều Châu Khách Gia Sán Dìu Tai-Kadai Thái Thái Đỏ Thái Đen Thái Mường Vạt Thái Trắng Tày Nhại Lự Lào Pa Dí Tày Đà Bắc (Phu Thái) Tày Tấc Tày Sa Pa Thái Hàng Tổng Tay Dọ Tày-Nùng Tày Nùng Thu Lao Tráng Lào Bóc Sán Chay Bố Y-Giáy Bố Y/Giáy Cao Lan Kra Nùng Vẻn (En) Cờ Lao La Chí La Ha Pu Péo Đồng-Thủy Thủy
Tiếng lai	Tiếng Tây bồi Vietlish
Ngoại ngữ	Tiếng Anh tại Việt Nam
Ký hiệu	Ngôn ngữ ký hiệu Việt Nam

x t s Ngôn ngữ tại Lào
Chính thức	Lào
Thiểu số	Nam Á Bahnar Alak Brâu Duan Halang Giẻ Jru' Juk Laven Lavi Nyaheun Oi Sapuan Sedang Su' Cơ Tu Bru Cheng Cơ Tu Kuy Tà Ôi Khơ Mú Khơ Mú Khuen Mal Mlabri Ơ Đu Phong Prai Xinh Mun Palaung Bit Kiorr Lamet Việt Arem Chứt Cuối Kri Maleng Thavưng Việt khác Khmer H'Mông-Miền H'Mông Ưu Miền Kim Môn Hán-Tạng Akeu Akha Bantang Cantan Cauho Cosao Hà Nhì La Hủ Phana Phunoi Piyo Sinsali Si La Hán Tai-Kadai Lào Khün Bắc Thái Nùng Phuan Saek Shan Thái Mạn Thái Đỏ Thái Đen Thái Trắng Thái Hàng Tổng (Tai Pao) Tai Khang Thái Na Lự Yang Yoy
Ngoại ngữ	Pháp Anh
Ký hiệu	Ngôn ngữ ký hiệu Lào

x t s Ngôn ngữ tại Thái Lan
Chính thức	Thái
Thiểu số	Tai-Kadai Isan Khün Bắc Thái Lào Phu Thai Phuan Shan Nam Thái Tai Lü Tai Nüa Thai Song Nam Á Bru Chong Chung Jahai Kensiu Khmer Bắc Tây Kintaq Kuy Mlabri Môn Nyah Kur Palaung Ten'edn Thavưng Austronesia Chăm Mã Lai Mã Lai Bangkok Mã Lai Pattani Mã Lai Satun Moken Urak Lawoi’ H'Mông-Miền H'Mông Dao Hán-Tạng Akha Đông Pwo Lisu Nuosu Mpi Bắc Pwo Phrae Pwo Karen Đỏ (Đông Kayah) S'gaw Karen Ugong
Ký hiệu	Ký hiệu Thái Ký hiệu Ban Khor