Tò He – Nét đẹp Văn Hóa Dân Gian Cần Lưu Giữ

     Tò he là món đồ chơi dân gian độc đáo của trẻ em có từ rất lâu đời ở khắp miền quê Việt Nam. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của xã hội, trò chơi này không còn phổ biến và bây giờ không còn nhiều người nặn tò he như trước. Thế nhưng, ở TP. Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa vẫn còn một người gắn bó với nghề này để giữ gìn nét đẹp văn hóa truyền thống của dân tộc. Đó là nghệ nhân Nguyễn Yến (tên thật là Nguyễn Văn Yến), 61 tuổi.

     Níu giữ nghề cha ông để lại

     Tò he là một đồ chơi rất dân dã, thô sơ, mộc mạc làm bằng thủ công nhưng lại rất sinh động, bắt mắt bởi hình dáng và màu sắc. Được ba mình dạy cách nặn tò he từ khi lên 10 tuổi và những tháng ngày theo ba rong ruổi khắp nơi để bán, ông Yến có niềm đam mê đặc biệt với nghề. Sau khoảng thời gian vật lộn với cuộc sống mưu sinh đến năm 50 tuổi, nhận thấy nghề nặn tò he không còn ai làm và muốn giữ gìn cái nghề cha ông để lại nên ông quyết định theo nghề. Ông cho biết: “Ngày trước, tò he là một trò chơi dân gian phổ biến của trẻ nhỏ. Còn bây giờ, các em nhỏ lại ít biết về trò chơi dễ thương mà thân thiện với môi trường này. Tôi làm nghề, ngoài kiếm thêm thu nhập thì mong ước lớn nhất là muốn giữ lại cái truyền thống này để con cháu biết về nét văn hóa đẹp của ông cha để lại”. 

Tò he được làm bằng thủ công nhưng lại rất sinh động, bắt mắt bởi hình dáng và màu sắc

     Hơn 10 năm qua, đôi tay của ông đã quen với các động tác nặn ra những con vật đáng yêu và đầy sắc màu làm từ bột gạo này. Qua bàn tay khéo léo của ông, những hình thù ngộ nghĩnh hiện ra trong sự chờ đợi và ngỡ ngàng của những đứa trẻ và cả người lớn. Không chỉ thực hiện những hình thù cơ bản như 12 con giáp, chim két, gấu, bông hồng… mà ông còn làm theo yêu cầu của khách hàng, đặc biệt là những nhân vật mà trẻ em yêu thích như Doraemon, người tuyết, siêu nhân, xì trum...

     Nguyên liệu chính để làm tò he là bột gạo và bột nếp. Theo kinh nghiệm làm nghề, để tò he có độ dẻo thích hợp ông Yến trộn bột theo tỉ lệ 5 phần bột gạo và 5 phần bột nếp, trộn đều rồi đem luộc chín và nhào nhanh tay. Sau đó, ông sẽ nắm bột lại thành từng vắt và nhuộm màu riêng từng vắt, và cuối cùng cho thêm ít vani vào để có mùi thơm. Bốn màu cơ bản trong nặn tò he là vàng, đỏ, đen, xanh. Các màu sắc trung gian khác đều được tạo từ bốn màu này. Trước đây, người ta sử dụng màu có nguồn gốc từ thực vật, bây giờ, người ta chuyển sang sử dụng màu thực phẩm công nghiệp vì tiện ích của nó.

     Đưa tò he trở thành sản phẩm du lịch

     Ở các tỉnh Nam Trung bộ, bây giờ hiếm hoi lắm mới tìm thấy một người biết nặn tò he. Và ông Yến là một trong số người hiếm hoi đó. Đồ nghề đơn giản chỉ cần một ít bột màu cùng một số que tre nhỏ, một bàn xốp để cắm tò he và 1 chiếc lược nhỏ. Bàn tay tài hoa của người thợ sẽ khiến những hình ảnh trong trí tưởng tượng của mọi người phút chốc trở thành hiện thực. Theo dõi những động tác vê vê, nắn nắn những mẩu bột đủ sắc màu một cách khéo léo, mới thấy hết sức hấp dẫn của trò chơi này. Trẻ con ưa thích tò he từ sắc màu rực rỡ, từ hình dáng ngộ nghĩnh. Người lớn lại thích khi đó là phần ký ức trong trẻo ngày xưa. Nhìn những chú tò he được nặn ra từ đôi bàn tay của ông Yến, cháu Trần Bảo Nam (TP. Nha Trang, Khánh Hòa) thích thú reo lên: “Ôi, đẹp quá! Đây là lần đầu tiên con thấy tò he, con thích lắm”. Có như vậy mới thấy sức hấp dẫn của tò he đối với trẻ con vẫn không hề giảm sút.

Nghệ nhân Nguyễn Yến tặng tò he cho những em nhỏ

     Đã có những lúc, tưởng như tò he không còn đất sống. Trên phố, vắng bóng những người nặn tò he. Thế nhưng để giữ gìn nghề truyền thống này, một số đơn vị du lịch trên địa bàn tỉnh đã thiết kế chương trình biểu diễn tò he để người dân và du khách tìm hiểu. Và người nặn tò he lại có không gian để thỏa sức sáng tạo với niềm đam mê của mình, tuy nhiên khó khăn vẫn còn nhiều. Ông Yến cho biết: “Nha Trang có lượng khách du lịch đến rất đông nhưng lại không có chỗ để phô diễn nghề này cho du khách thưởng thức. Hiện tại, nghề này chủ yếu là biểu diễn ở các khu du lịch, khách sạn, trường học trong các chương trình chứ không bán ở ngoài phố như trước. Chính vì công việc không ổn định, thu nhập bấp bênh nên tìm người để truyền nghề cũng rất khó”.

     Không chỉ là một thứ đồ chơi dân gian mang đậm hồn dân tộc; những con tò he từ lâu đã được xem như những tác phẩm nghệ thuật và có sức hấp dẫn đặc biệt với mọi người. Tuy nhiên, hiện nay nghề truyền thống này đang dần mai một, vì vậy, cần có biện pháp tích cực để bảo tồn và lưu giữ, để tò he luôn là nét đẹp văn hóa dân gian của dân tộc.

Bài và ảnh: CHÂU TƯỜNG