"Tới đây Chẳng Hát Thì Hò..." - Báo Nhân Dân

Không biết từ bao giờ, người Việt Nam lấy hò, hát làm vui, làm "món ăn tinh thần" trong cuộc sống hằng ngày. Ở tuổi ấu thơ, hầu như ai ai cũng được nghe tiếng hát ru của mẹ, của bà, của chị. Bằng chất giọng trẻ trung, ngọt ngào, giàu cảm xúc, thiếu phụ hát ru con: Ầu ơ, cái ngủ mày ngủ cho lâu - Mẹ mày đi cấy ruộng sâu chưa về, ầu ơ, cái ngủ mày ngủ cho ngoan - Khi nào yên việc nước non cha về... Cảnh đẹp quê hương cũng thường có mặt trong những bài hát ru: À ơi, con ngủ cho say - Con sáo nó nhảy đường cày kiếm ăn - Mây trên trời giăng xuống cổng thành - À ơi, mai sau ăn học con vẽ tranh quê mình..., để cho mỗi người có quyền tin rằng, tình yêu quê hương trong ta đã bắt đầu từ đó. Bên cạnh tiếng hát ru là các điệu hò giã gạo đêm trăng, hò cấy lúa đêm trăng, hò dô kéo gỗ trên sông...

Hò giã gạo diễn ra trong những đêm trăng rải trong làng. Một hàng dài cối gạo lứt vần ra, chày đôi xếp bên cạnh. Tiếng chày rơi, câu hò cất lên. Bên nữ hò: Bớ anh, bớ chị ta hò - Sáng mai ra ngõ gặp con cò nó bay ngang - Cũng bởi anh có thói chàng ràng - Cho nên tình không bén, nó lỡ làng duyên nhau. Tức thì bên nam đáp lại: Này em này chị ta hò - Cho cối gạo trắng, con cò bay xa - Anh thương em, đứng tận đàng xa - Bởi tính anh nhút nhát, sợ mẹ cha em gờm gờm. Bên nữ cất tiếng: Ngó lên tháp cổ em hò - Hò mừng anh đến cất câu hò cùng em. Cứ thế, bên nam hát, bên nữ đáp hoặc ngược lại, mà toàn là những bài ứng tác mau lẹ, tài tình. Người ta đã hát cho tới trăng tàn trên cả làng quê, bao nhiêu cối gạo giã trắng ngời, mới thôi. Hò cấy lúa đêm trăng cũng là hò đối đáp. Nhưng chỉ có giọng nữ mà không có giọng nam (vì con trai không biết cấy lúa). Cô thợ cấy này hò mở màn: Ðã mời em, thì em cất tiếng hò - Cái đám ruộng cấy be bờ đêm trăng - Ðã thương, thương đến chóp ngọn tháp chín tầng - Không thương đừng đến, nó lằng nhằng khổ nhau. Chị kia hò nối tiếp: Con mắt em con mắt dao cau - Nó liếc một cái, đứt mau sợi lông mày - Thương cha mẹ, em không kể tháng ngày - Thương chồng, em thương trọn đời này của em. Chị em vừa hò vừa cấy mạ non, còn đám ruộng thì lấp loáng ánh trăng.

Ðiệu hò trên sông nước cũng rất thân thuộc. Người ta hò hát để ca ngợi cảnh sông quê khi sương mai giăng mờ, khi trời trưa đứng bóng nắng, khi gặp một cảnh trăng nước mênh mông,... Nhờ có hò hát mà đò ngang mau tới bến, đò dọc không ngại sông dài để tiếp tục cuộc viễn hành, cho lữ khách với người cùng thuyền nảy nở một ân tình mới nhen: Sông trăng chảy giữa đôi bờ - Sậy lau phơ phất, đò đưa trắng buồm - Nghĩa nhân xâu lại thành chuỗi cườm - Anh đeo cổ bậu cho chúng mình đừng quên nhau. Những điệu hò mênh mang cùng sông nước. Mà sông nước không chỉ êm đềm mà còn có thác ghềnh. Mọi người phải hò để lấy sức mà vững tay chèo chống, nhất là đối với những người chống bè gỗ, bè súc trên sông khi phải vượt qua thác nước: Dô ta hò - Là hò dô ta - Thác cả mặc thác - Ghềnh cao mặc ghềnh - Ta có sức, bè gỗ phải lên - Anh em ơi ráng sức - Dô ta hò... nè. Trên nước Việt mình, còn phải nói tới dân ca các miền, như: quan họ Bắc Ninh, ca Huế, bài chòi miền trung, hò sông nước Cửu Long... Ðó là gia tài văn hóa phong phú, quý báu mà ông cha đã để lại cho chúng ta.

Ngày nay nông thôn Việt Nam đang trên đường hiện đại hóa, điện lưới cùng các loại máy móc về làng, rồi vô tuyến truyền hình, điện thoại di động, ka-ra-ô-kê... Những cái mới đến thì nhiều cái cũ ra đi, trong đó có các làn điệu dân ca đã làm bạn với nông dân có dễ tới hàng nghìn năm. Hơn nữa, sản xuất kiểu mới ở nông thôn ngày nay không đem lại nhiều thời gian nông nhàn. Người nông dân lao động với máy móc, cặm cụi tối ngày đến quên cả "món ăn tinh thần". Nên đôi khi có tổ chức bài chòi, hát bội, quan họ, hát xoan mà "bạn cố tri" đến chơi, chưa chắc đã dám gác công việc để đi xem. Liệu rồi đây, chuyện hát hò giã gạo, hát hò cấy lúa đêm trăng có còn là chuyện của thời quá vãng hay không?

HUỲNH KIM BỬU