[ToMo] 6 Loại Cảm Xúc Cơ Bản Chi Phối Mọi Hành Động Của Bạn ...

Có rất nhiều loại cảm xúc khác nhau gây ảnh hưởng đến cách chúng ta sống và tương tác với mọi thứ xung quanh. Tại nhiều thời điểm, dường như là chúng ta đang bị chi phối bởi những cảm xúc này. Những sự lựa chọn, những hành động và những nhận thức mà ta có được đều bị ảnh hưởng từ những cảm xúc tại thời điểm đó.

Các nhà tâm lý học cũng đã cố gắng nhận dạng những loại cảm xúc khác nhau mà con người thường trải qua. Vì thế đã có một số học thuyết được đưa ra nhằm phân loại và giải thích về những cảm xúc con người này.

Những cảm xúc cơ bản: Trong những năm 1970, nhà tâm lý học Paul Eckman đã phân ra 6 loại cảm xúc cơ bản mà ông cho rằng cả nhân loại đều đã trải qua. Đó là sự hạnh phúc, sự buồn bã, sự ghê tởm, sự sợ hãi, sự ngạc nhiên và sự giận dữ. Sau đó ông đã mở rộng danh sách của mình bao gồm những thứ như sự kiêu hãnh, sự xấu hổ, sự bối rối và sự phấn khích.

Những cảm xúc kết hợp: Nhà tâm lý Robert Plutchik đã tạo ra một “vòng quay cảm xúc” hoạt động giống như vòng quay màu sắc vậy. Những cảm xúc có thể kết hợp với nhau để hình thành nên những cảm giác khác nhau, giống như màu sắc có thể trộn vào nhau để tạo nên nhiều sắc thái màu sắc khác. Theo như giả thuyết này, càng nhiều cảm xúc cơ bản sẽ hoạt động như một khối kiến trúc. Đôi khi những cảm xúc kết hợp được tạo nên từ những cảm xúc cơ bản nhất. Chẳng hạn, sự vui sướng và sự tin tưởng có thể kết hợp lại để tạo ra cái gọi là tình yêu.

Một nghiên cứu năm 2017 cho rằng có nhiều loại cảm xúc cơ bản hơn những gì được tìm thấy trước đây. Các nhà nghiên cứu đã phân loại tới 27 loại cảm xúc. Tuy nhiên thay vì được phân biệt hoàn toàn từng loại, các nhà nghiên cứu cho rằng con người trải qua những cảm xúc này theo một sự chuyển tiếp, tuyến tính.

Hãy cùng tìm hiểu kĩ hơn về một số loại cảm xúc và khám phá những tác động chúng gây nên cho hành động của chúng ta.

1. Hạnh phúc

Trong tất cả những loại cảm xúc thì hạnh phúc có lẽ là thứ mà con người ta đấu tranh để có được nhiều nhất. Sự hạnh phúc thường được định nghĩa là một trạng thái cảm xúc được biểu thị bằng niềm hân hoan, sự hài lòng, thỏa mãn và vui mừng. Nghiên cứu về hạnh phúc tăng mạnh kể từ những năm 1960 với một số các quy luật, bao gồm một nhánh tâm lý học được biết đến là ‘tâm lý học tích cực’.

Loại cảm xúc này đôi lúc được biểu hiện thông qua:

- Những biểu cảm trên khuôn mặt như là nụ cười.

- Ngôn ngữ cơ thể như là thái độ thoải mái.

- Giọng nói có tông vui vẻ, hài lòng.

Trong khi hạnh phúc được coi là một trong những cảm xúc cơ bản của con người, những thứ mà chúng ta nghĩ sẽ tạo nên hạnh phúc lại có xu hướng bị ảnh hưởng rất nhiều từ văn hóa. Ví dụ, những ảnh hưởng của văn hóa pop thường nhấn mạnh rằng việc đạt tới những thứ như mua một căn nhà hay có một công việc lương cao sẽ dẫn tới hạnh phúc. Thực tế về những điều tạo nên hạnh phúc thường phức tạp hơn rất nhiều và mang tính cá nhân hóa cao.

Mọi người từ lâu đã tin rằng hạnh phúc và sức khỏe có sự liên kết với nhau, và nghiên cứu cũng ủng hộ quan điểm hạnh phúc đóng vai trò nhất định cả về sức khỏe thể chất lẫn tinh thần. Hạnh phúc cũng dẫn tới những kết quả khác nhau bao gồm sự tăng tuổi thọ và mức độ hài lòng về đời sống vợ chồng.

Ngược lại, không hạnh phúc có thể dẫn tới sức khỏe kém. Căng thẳng, lo âu, buồn phiền và cô đơn chẳng hạn, có thể dẫn tới sự miễn dịch kém, sự kích động và tuổi thọ bị giảm.

2. Buồn phiền

Đây là một loại cảm xúc được định nghĩa là một trạng thái cảm xúc nhất thời biểu hiện thông qua sự thất vọng, đau khổ, tuyệt vọng, mất hứng, và nản chí.

Giống như những cảm xúc khác, sự buồn phiền là thứ mà tất cả mọi người trải qua từ thời điểm này tới thời điểm khác. Trong một số trường hợp, con người trải qua những giai đoạn buồn rầu kéo dài và nghiêm trọng, thậm chí có thể chuyển sang trầm cảm.

Sự buồn phiền có thể được thể hiện thông qua một số biểu hiện bao gồm:

- Tâm trạng chán nản

- Im lặng

- Thờ ơ

- Cô lập mình khỏi mọi người

- Khóc

Loại và mức độ nghiêm trọng của nỗi buồn có thể khác nhau phụ thuộc vào nguyên nhân gây nên, và cách mỗi người đối mặt với những cảm xúc đó cũng không giống nhau.

Nỗi buồn thường có thể khiến mọi người thực hiện những cách đối phó như tránh xa người khác, tự chữa bệnh và quanh quẩn với những suy nghĩ tiêu cực. Những hành vi như vậy thực sự có thể làm trầm trọng thêm và kéo dài thời gian của nỗi buồn.

3. Sợ hãi

Sợ hãi là một cảm xúc mạnh mẽ và có thể đóng vai trò quan trọng trong việc sống còn. Khi bạn đối mặt với những thứ nguy hiểm và trải qua sự sợ hãi, bạn sẽ cảm nhận được cái được biết đến là phản xạ “chiến đấu hay rút lui”. Những cơ bắp của bạn trở nên căng cứng, tim bạn đập nhanh và nhịp thở gấp gáp hơn, đầu óc bạn sẽ cảnh giác hơn, thúc đẩy cơ thể bạn trốn chạy khỏi nguy hiểm hoặc ở lại và chiến đấu. Phản xạ này giúp đảm bảo rằng bạn đã được trang bị hiệu quả để đương đầu với những mối đe dọa trong môi trường của bạn.

Biểu hiện của loại cảm xúc này có thể bao gồm:

- Biểu cảm trên mặt chẳng hạn như mở to mắt

- Nỗ lực trốn khỏi sự nguy hiểm

- Phản ứng sinh lý như thở dốc hay tim đập nhanh

Tất nhiên, không phải ai cũng trải qua nỗi sợ một cách giống nhau. Một số người có thể nhạy cảm hơn với nỗi sợ hãi và một số tình huống hoặc đối tượng nhất định có thể dễ kích hoạt cảm xúc này.

Sợ hãi là phản ứng cảm xúc đối với một mối đe dọa tức thì. Chúng ta cũng có thể phát triển một phản ứng tương tự với các mối đe dọa lường trước hoặc thậm chí là suy nghĩ của chúng ta về những nguy cơ tiềm ẩn, và đây là những gì chúng ta thường nghĩ là lo lắng. Lo ngại xã hội, chẳng hạn, liên quan đến một nỗi sợ hãi lường trước về các tình huống xã hội.

Một số người, mặt khác, thực sự tìm kiếm các tình huống gây sợ hãi. Thể thao mạo hiểm và cảm giác mạnh khác có thể gây sợ hãi, nhưng một số người dường như khá thích thú và thậm chí tận hưởng những cảm giác như vậy.

Tiếp xúc nhiều lần với một đối tượng hoặc tình huống sợ hãi có thể tạo nên sự quen thuộc và thích nghi, điều này làm giảm cảm giác sợ hãi và lo lắng. Đây là ý tưởng đằng sau liệu pháp tiếp xúc, trong đó mọi người dần dần tiếp xúc với những điều khiến họ sợ hãi nhưng an toàn. Cuối cùng, cảm giác sợ hãi sẽ bắt đầu suy giảm.

4. Ghê tởm

Đây là một trong sáu cảm xúc cơ bản ban đầu theo như Eckman mô tả. Sự ghê tởm có thể được biểu hiện thông qua những hành động:

- Quay mặt đi khỏi những thứ gây khó chịu.

- Phản ứng cơ thể như nôn mửa.

- Biểu cảm khuôn mặt, ví dụ như nhăn mũi hay trề môi.

Sự thay đổi đột ngột này xuất phát từ một số thứ, bao gồm sự không hài lòng về vị giác, khướu giác hay thị giác. Các nhà nghiên cứu tin rằng cảm xúc này được tạo ra như một phản ứng với những món ăn độc hại hoặc béo bở. Khi mà con người ngửi hoặc nếm những món ăn khó nuốt, không ngon chẳng hạn thì sự ghê tởm là một phản xạ điển hình.

Vệ sinh bẩn, vật truyền nhiễm, máu, thứ mục rữa và cái chết cũng có thể gây nên phản xạ ghê tởm. Đây có thể là cách cơ thể tránh những thứ có thể mang bệnh truyền nhiễm. Mọi người cũng thể hiện sự ghê tởm khi họ quan sát những người khác tham gia vào các hoạt động mà họ thấy khó chịu, vô đạo đức hoặc xấu xa.

5. Tức giận

Tức giận là một cảm xúc mạnh mẽ riêng biệt thể hiện thông qua những cảm giác thù địch, kích động, thất vọng và phản đối với người khác. Cũng giống như sự sợ hãi, sự tức giận có thể đóng góp một phần vào phản xạ “chiến đấu hay rút lui” của cơ thể. Khi một mối đe dọa gây nên cảm giác tức giận, bạn có thể sẽ có xu hướng chống đỡ và bảo vệ bản thân.

Sự tức giận được thể hiện thông qua:

- Biểu cảm khuôn mặt như cau mày hoặc trừng mắt

- Ngôn ngữ cơ thể ví dụ như thái độ cứng rắn hay quay người đi khỏi người khác.

- Giọng nói có tông khá thô lỗ hay la hét

- Phản xạ sinh lý như đổ mồ hôi hoặc mặt đỏ bừng

- Thái độ cộc cằn như đánh đập, đá chân hay ném đồ vật

Tức giận thường được xem như là một cảm xúc tiêu cực nhưng đôi khi nó không hẳn là thế. Nó có thể giúp bạn làm sáng tỏ những nhu cầu của bạn trong một mối quan hệ, và cũng có thể tiếp cho bạn động lực để tìm ra giải pháp cho những vấn đề đang xảy ra với bạn.

Tất nhiên, tức giận cũng sẽ trở thành vấn đề đáng quan ngại khi nó trở nên bùng nổ quá mức hoặc gây ra sự nguy hiểm, không lành mạnh và có hại đối với người khác. Sự tức giận khi không được kiểm soát có thể nhanh chóng chuyển thành sự hiếu chiến, thậm chí là hành hung, bạo lực.

Loại cảm xúc này bao gồm những hệ quả về thề chất và tinh thần. Sự tức giận nếu không được kiềm chế sẽ gây khó khăn cho bạn trong việc đưa ra những quyết định lý trí và có thể thậm chí ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất.

Sự tức giận có mối liên kết với bệnh tim và bệnh đái tháo đường. Nó cũng có liên quan tới những hành vi gây nguy hiểm đến sức khỏe như lái xe một cách vô thức, tiêu thụ lượng rượu bia lớn và hút thuốc lá.

6. Ngạc nhiên

Ngạc nhiên là một loại cảm xúc cơ bản thường xảy ra trong một khoảng thời gian ngắn và được diễn tả bằng một phản xạ sinh lý là giật nảy mình sau khi chứng kiến những điều bất ngờ, không lường trước.

Loại cảm xúc này có thể mang tính tiêu cực, tích cực hoặc trung tính. Chẳng hạn, một sự ngạc nhiên không mấy hài lòng có thể là khi bạn đang đi tới chiếc xe của bạn trong đêm tối và đột nhiên có ai đó nhảy ra từ một bụi cây và hù bạn. Một ví dụ khác về sự ngạc nhiên nhưng làm bạn hài lòng đó là bạn trở về nhà của mình thấy những người bạn thân nhất quây quần tổ chức sinh nhật cho bạn.

Ngạc nhiên thường được thể hiện bởi:

- Biểu cảm khuôn mặt, như nhướn mày, mở to mắt và há hốc miệng.

- Phản xạ tự nhiên như nhảy lùi về phía sau

- Phản ứng bằng khẩu hình, như gào thét, la lối, thở hổn hển.

Sự ngạc nhiên cũng là một loại cảm xúc có thể thúc đẩy phản xạ “chiến đấu hay rút lui”. Khi bị giật mình, con người có thể tiết ra hoocmon để giúp cơ thể hoặc là ở lại “chiến đấu” hoặc là “rút lui”.

Ngạc nhiên có thể có tác động lớn đối với hành vi của con người. Ví dụ, nghiên cứu đã chỉ ra rằng mọi người có xu hướng dành sự chú ý nhiều hơn dành cho các sự kiện bất ngờ. Đây là lý do tại sao các sự kiện đáng ngạc nhiên và bất thường trong bảng tin thường dễ nhớ hơn những thứ khác. Nghiên cứu cũng phát hiện ra rằng mọi người có xu hướng bị lung lay nhiều hơn bởi những lập luận đáng ngạc nhiên và học hỏi nhiều hơn từ thông tin gây bất ngờ.

Những loại cảm xúc khác

6 loại cảm xúc cơ bản được mô tả bởi Eckman chỉ là một phần trong rất nhiều những loại cảm xúc khác mà con người có thể trải qua. Lý thuyết của Eckman cho thấy những cảm xúc cốt lõi này là phổ biến trên khắp các nền văn hóa trên toàn thế giới. Tuy nhiên, các lý thuyết khác và nghiên cứu mới tiếp tục khám phá nhiều loại cảm xúc khác nhau và cách chúng được phân loại.

Eckman sau đó đã thêm một số cảm xúc khác vào danh sách của mình, nhưng ông cho rằng chúng không giống như sáu cảm xúc ban đầu của ông ấy - không phải tất cả đều có thể được giải mã thông qua nét mặt. Một số cảm xúc mà sau đó ông xác định được bao gồm:

- Thích thú

- Mãn nguyện, hài lòng

- Hào hứng

- Khinh bỉ, coi thường

- Lúng túng, ngượng ngùng

- Khuây khỏa

- Tự hào, hãnh diện

- Tội lỗi

- Hổ thẹn, nhục nhã

Một số giả thuyết khác về cảm xúc

Giống như rất nhiều những khái niệm khác trong tâm lý học, không phải học giả nào cũng đồng ý với nhau về cách phân loại cảm xúc hay những cảm xúc cơ bản là gì. Trong khi học thuyết của Eckman là một trong những bài được biết đến nhiều nhất, thì những nhà học giả khác cũng đưa ra những quan điểm riêng của họ về những cảm xúc cốt lõi của con người.

Chẳng hạn, một số nhà nghiên cứu cho rằng chỉ có khoảng 2, 3 loại cảm xúc cơ bản. Một số khác lại cho rằng cảm xúc tồn tại theo cấp bậc. Những cảm xúc nguyên thủy như yêu thích, vui sướng, ngạc nhiên, giận dữ, buồn bã do đó có thể chia làm nhiều cảm xúc bậc hai. Ví dụ như sự yêu mến, bao gồm các cảm xúc bậc hai như là tình cảm và ham muốn.

Rồi những cảm xúc bậc hai có thể lại được hợp thành từ những cảm xúc bậc ba. Như tình cảm thì bao gồm những cảm xúc bậc ba là thích, quan tâm, lòng trắc ẩn, sự ân cần chăm sóc.

Một nghiên cứu mới đây cho rằng có ít nhất 27 loại cảm xúc khác nhau và tất cả chúng đều có một sợi dây liên kết chặt chẽ. Sau khi phân tích những phản xạ của 800 người đàn ông thành hơn 2000 chiếc video, các nhà nghiên cứu đã tạo một bản đồ tương tác để chỉ ra cách mà những cảm xúc này liên quan tới nhau.

“Chúng tôi đã tìm ra tới 27 loại cảm xúc khác nhau chứ không phải 6 dựa theo thống kê từ hàng trăm người đưa ra những phản xạ thực tế của họ qua từng video”, Dacher Keltner, nhà nghiên cứu ở Greater Good Science Center chia sẻ.

Nói cách khác, cảm xúc không phải là trạng thái diễn ra trong sự cô lập. Thay vào đó, nghiên cứu cho rằng có nhiều cảm xúc khác nhau nhưng được gắn kết với nhau bằng mối quan hệ mật thiết từ sâu bên trong.

Alan Cowen, tác giả chính của nghiên cứu và là nghiên cứu sinh về khoa học thần kinh tại UC Berkeley, cho rằng làm rõ hơn bản chất của cảm xúc có thể đóng vai trò quan trọng trong việc giúp các nhà khoa học, nhà tâm lý học và bác sĩ tìm hiểu thêm về cách cảm xúc hoạt động, bộ não, hành vi và tâm trạng. Bằng cách xây dựng sự hiểu biết tốt hơn về các trạng thái này, ông hy vọng rằng các nhà nghiên cứu có thể phát triển các phương pháp điều trị cải thiện cho các bệnh tâm thần.

Lời kết từ Verywell

Cảm xúc đóng một vai trò quan trọng trong cách chúng ta sống, ảnh hưởng từ cách chúng ta tương tác với mọi người trong cuộc sống hàng ngày cho đến các quyết định mà chúng ta đưa ra. Hiểu một số loại cảm xúc khác nhau thì bạn sẽ có thể hiểu sâu hơn về cách những cảm xúc này được thể hiện và tác động của chúng đối với hành vi của bạn. Điều quan trọng cần nhớ là, không có cảm xúc nào bị ẩn giấu đi cả. Thay vào đó, nhiều cảm xúc bạn trải nghiệm mang nhiều sắc thái và phức tạp, phối hợp với nhau để tạo ra kết cấu phong phú và đa dạng trong đời sống tình cảm của bạn.

---------------------------

Tác giả: Kendra Cherry

Link bài gốc: The 6 Types of Basic Emotions and Their Effect on Human Behavior

Dịch giả: Lê Thái Hoàng Khanh - ToMo - Learn Something New

(*) Bản quyền bài dịch thuộc về ToMo. Khi chia sẻ, cần phải trích dẫn nguồn đầy đủ tên tác giả và nguồn là "Dịch Giả: Lê Thái Hoàng Khanh - Nguồn: ToMo - Learn Something New". Các bài viết trích nguồn không đầy đủ, ví dụ: "Theo ToMo" hoặc khác đều không được chấp nhận và phải gỡ bỏ.

(**) Follow Facebook ToMo - Learn Something New để đọc các bài dịch khác và cập nhật thông tin bổ ích hằng ngày.

(***) Trở thành Tình nguyện viên, Thực tập sinh Part-time tại ToMo để rèn luyện ngoại ngữ và đóng góp tri thức cho cộng đồng tại: http://bit.ly/ToMo-hiring.