[ToMo] Hội Chứng Erotomania: Khi Sự Si Mê Trong Tình Yêu Chỉ Là ...

Liệu sự xuất hiện của hội chứng – hoang tưởng người khác cũng yêu mình – “Erotomania”, là do sự thất bại của chức năng giao phối?

"Tình yêu là sự khao khát khó thể cưỡng lại được." — Robert Frost

Một bệnh nhân của tôi đã đến Los Angeles trong khoảng thời gian gần đây, anh đến đó để gặp một nữ diễn viên Hollywood nổi tiếng – người đã trò chuyện online qua mạng xã hội với anh, cũng là người đã nói với anh lời yêu thương, và họ nên ở bên nhau. Điều đáng ngại ở đây là sự việc này chưa từng xảy. Nữ diễn viên không chỉ không yêu anh mà thậm chí còn không biết anh là ai. Những cuộc "trò chuyện" mà anh khăng khăng đã xảy ra bao gồm cả những ‘lời yêu thương’ mà nữ diễn viên post lên trên tường nhà của cô ấy, thực tế chỉ là những comment chung chung dành cho tất cả fan hâm mộ. Khi biết được ‘sự thật’ đó, anh vẫn không thể thuyết phục bản thân tin tưởng, và đôi khi anh không thể kiềm nén được sự tức giận, những câu hỏi liên tục xuất hiện trong đầu anh: “Lỡ như chuyện này không phải là sự thật. Nếu như cô ấy yêu mình thì sao. Rõ ràng cô ấy nói yêu mình nhưng cho đến khi mình đến gần thì cô ấy lại tỏ ra như chưa hề quen biết mình. Tại sao...Tại sao...Tại sao lại như vậy?!”.

Khi một cá nhân tin chắc rằng người khác đang yêu họ say đắm, nhưng sự việc này chưa hề xảy ra mà chỉ là do sự ảo tưởng của họ tạo thành, hội chứng này được gọi là "erotomania", hay còn gọi là hội chứng hoang tưởng người khác cũng yêu mình. Giống như bệnh nhân của tôi - một bệnh nhân "erotomania" điển hình, ‘đối tượng yêu đương’ của các bệnh nhân thường là người nổi tiếng, kể cả khi giữa hai bên chẳng có mối quan hệ hay phương thức liên lạc nào.

Dựa trên sự si mê trong tình yêu và cảm xúc lãng mạn được bồi đắp bởi cả hai bên - tất nhiên là điều này là sự cố chấp trong suy nghĩ của các bệnh nhân - những người mắc hội chứng “erotomania” đôi khi sẽ cố gắng theo đuổi tình yêu của họ, hành động của bệnh nhân có thể ở mức độ nhẹ như theo dõi ‘đối tượng yêu đương’, dẫn đến nhiều trường hợp đã được lên báo về việc theo dõi người nổi tiếng trong suốt nhiều năm, một số trường hợp có thể kể đến là kẻ theo dõi Jodie Foster, David Letterman; hay với mức độ bệnh trạng nghiêm trọng trong trường hợp của ca sĩ nhạc pop Latin quá cố Selena Quintanilla-Perez đã kết thúc trong bi kịch bạo lực.

Hội chứng “Erotomania” đã được ghi nhận từ thời Hy Lạp cổ đại bởi Hippocrates và Galen. Cho đếnn năm 1921, một bác sĩ tâm thần người Pháp đã xuất bản một bài báo mô tả chi tiết năm trường hợp của hội chứng này. Lúc ấy các nhà khoa học cũng gọi hội chứng “erotomania” theo tên gọi của nhà khoa học người Pháp - “Hội chứng De Clerambault” trong nhiều năm. Ngày nay, hội chứng “erotomania” được ghi nhận trong Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê về Rối loạn Tâm thần (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders/DSM-5) như một ví dụ về rối loạn ảo tưởng, mặc dù ai cũng biết rằng biểu hiện bệnh trạng trong hội chứng “erotomania” có thể được tìm thấy trong các hội chứng tâm thần khác, chẳng hạn như tâm thần phân liệt hoặc rối loạn lưỡng cực.

Mặc dù hội chứng "erotomania" tồn tại với những biểu hiện đặc trưng rõ ràng trong nhiều thiên niên kỷ, nhưng các nhà khoa học vẫn chưa rõ tại sao một số người lại mắc phải hội chứng này. Lúc này, Freud đưa ra giả thuyết rằng hội chứng “erotomania” là một biện pháp bảo vệ tâm lý chống lại sự phản đối tình yêu đồng giới, trong khi những người khác cho rằng chúng có thể là biện pháp bảo vệ tâm lý chống lại sự thất vọng khi bị từ chối, là liều thuốc của một mối tình đơn phương hoặc chỉ là thực tế của cuộc sống cô đơn, một ‘tình yêu’ không tồn tại. 1,2

Bởi vì giữa hai bên thường thiếu sự tiếp xúc thực sự, nên “bằng chứng” để củng cố cho sự tồn tại của ‘tình yêu’ thường được các bệnh nhân ‘tìm thấy’ trong cử chỉ của ‘đối tượng yêu đương’, những ẩn ý mà chỉ có các bệnh nhân "erotomania" mới giải mã, đọc đến đây bạn sẽ phát hiện ra hành động này giống như hành động của người bệnh nhân với nữ diễn viên.

Một trường hợp được ghi lại từ một thế kỷ trước mô tả một người phụ nữ - mắc hội chứng “erotomania” với Vua George V - giải thích rằng sự chuyển động của rèm cửa sổ khi cô ấy đợi bên ngoài Cung điện Buckingham là một tín hiệu cho thấy nhà vua đang công khai tình yêu của mình dành cho cô ấy. 1 Gần đây hơn, một trường hợp kể chi tiết một nữ sinh mắc hội chứng “erotomania” tin rằng việc nhìn thấy biển số xe từ một bang cụ thể hoặc màu tím (không sai, chính là màu tím trong màu sắc đó các bạn) là bằng chứng về tình yêu của cậu bạn cùng lớp dành cho cô ấy. 2 Lạ lùng hơn cả hai trường hợp trên – một người phụ nữ tin rằng có một “người chữa bệnh tâm linh” (natural healer) đã yêu cô ấy, bằng chứng là cô ấy cảm nhận được "năng lượng chữa lành" của anh ấy trong cổ họng và trên chân của cô ấy. 3

Với sự xuất hiện của mạng xã hội hiện đại, các trường hợp của hội chứng “erotomania” xuất hiện ngày càng nhiều và là phương tiện để người bệnh dễ dàng thực hiện các hành động thể hiện ‘tình yêu’ đối với ‘đối tượng yêu đương’. Một bệnh nhân khác của tôi có biểu hiện như tôi vừa nhắc đến phía trên, bệnh nhân nữ này dành vài giờ mỗi ngày trên Twitter và tin rằng một diễn viên nổi tiếng đang trò chuyện với cô ấy thông qua các biểu tượng trong tweet của anh ấy. Hai trường hợp khác được ghi lại có mức độ bệnh trạng nặng hơn đó là hai người đàn ông sử dụng mạng xã hội để liên lạc, theo dõi đối tượng của họ. Nếu như không có sự truy cập dễ dàng vào mạng xã hội để lấy thông tin từ ‘đối tượng yêu đương’ thì có lẽ các bệnh nhân cũng không khuếch đại ảo tưởng của mình đến vậy.5,6

Các tình huống trên là minh họa cho việc: khi mà quá trình tìm kiếm “bằng chứng” để củng cố niềm tin đã có từ trước và quá trình ‘giải mã’ các bằng chứng trên bị sai lệch. Điều này có thể sẽ thổi bùng ngọn lửa tin tưởng đến khuếch đại mức độ ảo tưởng - điều mà tôi gọi là “thiên kiến xác nhận bởi nội tiết tố steroid” (confirmation bias on steroids).

Nguyên nhân của bệnh trạng đã được ghi nhận có thể là do xuất hiện của một cơn đột quỵ hoặc xuất huyết não; khi phải đối mặt với sự sa sút trí tuệ hoặc sự suy giảm nhận thức thần kinh. Các nguyên nhân trên đều cho thấy mối liên hệ với rối loạn chức năng ở phần trước của não.7-10 Một số bệnh nhân khác lại miêu tả nguyên nhân là sự xuất hiện đồng thời của các "hội chứng tri giác sai thực tại" (misidentification syndromes), như hội chứng Capgras (trong đó người mắc phải hội chứng ảo tưởng rằng mọi người đã bị thay thế bởi những kẻ mạo danh) và hội chứng Fregoli (trong đó người mắc phải hội chứng tin rằng có một người đang mang ngoại hình và danh tính của nhiều người khác). Sự xuất hiện của "hội chứng tri giác sai thực tại" được cho là bắt nguồn từ các vấn đề về nhận dạng khuôn mặt và thường liên quan đến chấn thương bán cầu não phải.11

Sự xuất hiện đồng thời của hội chứng “erotomania” và bệnh sa sút trí tuệ não mạch (neuropsychological deficits) đặt ra câu hỏi: liệu hội chứng “erotomania” là biểu hiện đi kèm của sự suy giảm nhận thức (cognitive deficit) và hội chứng tri giác sai thực tại (misidentification syndrome). Bệnh nhân mắc hội chứng “erotomania” không thể xác định đâu là ‘tình yêu ảo’ trong thế giới hiện thực, họ không đọc được ngôn ngữ cơ thể được biểu hiện trên nét mặt, cử chỉ hoặc tương tác xã hội trực tuyến của ‘đối tượng yêu đương’. Điều này cho thấy sự suy giảm nhận thức liên quan đến "lý thuyết về tâm trí" (theory of mind ) - khả năng phân tích những gì người khác đang suy nghĩ hoặc cảm xúc được thể hiện.

Tất nhiên, việc cố gắng đọc suy nghĩ của mọi người và giải mã xem ‘ai đó’ thích bạn hay không là một nhiệm vụ không hề dễ dàng. Chúng ta thường mù tịt về việc liệu người mà chúng ta crush có “crush lại chúng ta” hay không và những dự đoán của chúng ta thường…khụ khụ (che miệng ho nhẹ)…không chính xác cho lắm. -_-!!!. Tôi nhớ có lần một người bạn thời đại học đã khuyên như thế này: "Nếu bạn nghĩ rằng ‘ai đó’ thích bạn, điều đó có thể đúng." Nhưng đời không như là mơ, lỗi dự đoán xảy ra theo cả hai hướng: Nghĩ người ta crush mình trong khi người ta không thèm care và ngược lại. Như vậy để đoán đúng như là mơ thì bạn chỉ có 33.3(3)% thôi nhé.

Ai mà chẳng muốn có một cuộc tình siêu cấp lãng mạn cơ chứ, nhưng mà rồ - men - tích ấy thường thay đổi bởi nhiều tác nhân, như: thời gian, tương tác xã hội và các sự kiện trong cuộc sống. Cho nên chúng ta hay thay đổi bản thân theo hướng ‘xịn’ hơn để theo đuổi hay đáp lại tình cảm của người khác, điều ngược lại cũng có thể xảy ra, tình tiết y như mấy bộ phim tình cảm dài tập á. Người đời thường nói “Đẹp trai không bằng chai mặt” đúng không? Nhưng ranh giới giữa ‘kiên trì theo đuổi’ chai mặt và ‘biến thái rình rập theo dõi’ chai mặt cũng khá mong manh đấy. Đừng để cái kết từ ‘mãi mãi hạnh phúc về sau’ thành ‘một mình ngồi bóc lịch’ nhen.

Nhận ra những điểm tương đồng giữa các triệu chứng của hội chứng “erotomania” và các khía cạnh bình thường trong quá trình tìm kiếm tình yêu của con người, một số nhà khoa học đã đưa ra giả thuyết rằng hội chứng “erotomania” là biến thể lỗi của chiến lược giao phối trong quá trình tiến hóa.

Dựa trên việc xem xét 246 trường hợp của hội chứng “erotomania” đã được công bố, một nghiên cứu cho thấy hội chứng này có nhiều khả năng xảy ra ở nữ giới hơn nam giới (70% các trường hợp được báo cáo), với ‘đối tượng yêu đương’ thường là một người đàn ông lớn tuổi có địa vị xã hội cao.12 Hội chứng “erotomania” xảy ra ở nam giới có xu hướng xuất hiện sớm hơn so với nữ giới, với các ‘đối tượng yêu đương’ trẻ hơn và được đánh giá là có sức hấp dẫn tình dục cao. Nam giới cũng có nhiều khả năng có các hành vi: ghen tuông, quấy rối tình dục, và các hành vi “có liên quan đến pháp lý” khác (ừm…hơi ngại nên không nói rõ ra đâu ~) hơn nữ giới. Nghiên cứu kết luận rằng rằng hội chứng “erotomania” có thể đại diện cho một loại ảo tưởng cực đoan.

Brendan Kelly - Bác sĩ tâm thần và là chuyên gia về hội chứng “erotomania” của Đại học Trinity College Dublin chấp nhận quan điểm này trong một khuôn khổ tiến hóa nhất định và Brendan thậm chí đã đặt ra câu hỏi liệu tất cả tình yêu có thể là ảo tưởng ở một mức độ nào đó hay không:

“… Phải chăng hội chứng “erotomania” là một căn bệnh bắt nguồn từ các vấn đề ẩn và sự mất cân bằng quyền lực trong xã hội? Nếu vậy, liệu có khả năng là hội chứng “erotomania” không phải là một hiện tượng nhị phân (tức là bị mắc bệnh hoặc không bị mắc bệnh), mà là một hiện tượng được phân tầng, bệnh trạng biểu hiện ở mức độ lớn hoặc nhỏ, tùy thuộc vào bối cảnh chính trị, xã hội, văn hóa và cá nhân, trong đó cá nhân tự nhận thấy mình là ai? Và trên cơ sở này, chẳng lẽ lại có những yếu tố của tình yêu hoang tưởng, hoang tưởng xen lẫn với tình yêu đích thực trong một số mối quan hệ lãng mạn phổ biến hơn tưởng tượng, làm phức tạp bức tranh đáng kể nhưng cũng dẫn đến lợi ích cho tất cả mọi người?

Ví dụ cho câu hỏi của Brendan, có bao nhiêu người chồng hoặc người vợ đang yêu và được yêu nhưng không hài lòng về mối quan hệ này, họ thuyết phục bản thân rằng (A) người bạn đời của họ rất tuyệt vời trong khi thực tế chưa hẳn là vậy; hoặc (B) rằng người bạn đời ‘mới’ sẽ yêu họ say đắm và tuyệt vời hơn trong thực tế nhiều? Có lẽ đôi khi, những phóng đại về tình yêu trong vô thức và ảo tưởng như vậy là cần thiết và thậm chí là khôn ngoan, để củng cố một mối quan hệ tốt đẹp một cách hợp lý và để duy trì nó theo thời gian.

Cuối cùng, điều này đưa chúng ta đến một vấn đề đáng lo ngại là: liệu tất cả tình yêu lãng mạn đều là ảo tưởng ở một mức độ nhất định, lỡ như tồn tại khả năng một số yếu tố ảo tưởng lại có vai trò quan trọng trong việc duy trì cấu trúc xã hội và cá nhân một cách bền vững, ổn định?”13

Trong bài đăng trên trang blog Psych Unseen đầu tiên của mình, tôi đã trích dẫn lời nhân vật chính của bộ phim Girl, nhân vật giả tưởng nói: “Sự điên cuồng không phải là bị phá vỡ hoặc bị nuốt chửng bởi một bí mật đen tối. Đó là bạn, hoặc là tôi…được khuếch đại.” Bác sĩ Brendan dường như gợi ý rằng không nên quá căng thẳng khi cho rằng hội chứng “erotomania” có thể là ‘bạn’ hoặc ‘tôi’ khi được khuếch đại.

Khi tôi đang nghĩ về bệnh nhân của mình gần đây, trước khi tra cứu bài báo của bác sĩ Brendan, tôi thấy mình cũng tự hỏi điều tương tự. Hiện tại, tâm thần học vẫn gộp nhiều trải nghiệm của con người vào các chẩn đoán duy nhất, như “tâm thần phân liệt” (schizophrenia) hoặc các triệu chứng đơn lẻ, như “ảo tưởng” (delusions) hoặc “ảo giác” (hallucinations). Nhưng người ta ngày càng nhận ra rằng có sự đa dạng đáng kể trong các chẩn đoán như vậy và các triệu chứng có thể thay đổi theo mức độ nghiêm trọng liên tục. Như tôi thường nói với các sinh viên của mình, tôi hy vọng rằng một ngày nào đó, tâm thần học sẽ không chỉ đơn giản ném “hoang tưởng” và hội chứng “erotomania” vào cùng một hộp đen của “ảo tưởng”, mà thay vào đó sẽ có thể xác định chúng là các cơ chế não riêng biệt đại diện cho các quá trình nhận thức bị lỗi khi hoạt động, như phát hiện mối đe dọa và tình yêu.

Tuy nhiên, cần phải nói rõ rằng, sẽ là sai lầm nếu đánh đồng tất cả tình yêu với ảo tưởng, cũng giống như việc nhầm lẫn giữa ảo tưởng của hội chứng “erotomania” với tình yêu thực sự. Trong một bài đăng trên blog gần đây, tôi đã đề cập đến hiện tượng "ảo tưởng tích cực" - những niềm tin về bản thân (và đôi khi là những người thân yêu của chúng ta) có thể được ủng hộ trong quá trình tiến hóa. Nhưng không có gì tích cực, lành mạnh hoặc có lợi với quá trình tiến hóa khi nhắc đến hội chứng “erotomania”. Hội chứng chỉ dẫn đến đau khổ đáng kể cho người mắc chứng hoang tưởng, cũng như ‘đối tượng yêu đương’ không may mắn của họ.

May mắn thay, hầu như mọi người đều biết rõ…đời không như là mơ.

Tài liệu tham khảo:

1. Segal JH. Erotomania revisited: From Kraepelin to DSM-III-R. American Journal of Psychiatry 1989; 146:1261-1266.

2. Jordan H, Lockert E, Johnson-Warren M, et al. Erotomania revisited: Thirty-four years later. Journal of the National Medical Association 2006; 98:787-793.

3. Kelly BD, Kennedy N, Shanley D. Delusion and desire: Erotomania revisited. Acta Psychiatrica Scandinavia 2000; 102:74-76.

4. Kalbitzer J, Mell T, Bermpohl F, et al. Twitter psychosis: A rare variant of a distinct syndrome. The Journal of Nervous and Mental Disease 2014; 202:623.

5. Krishna N, Fischer BA, Miller M, et al. The role of social media networks in psychotic disorders: a case report. General Hospital Psychiatry 2013; 35:576.e1-576.e2

6. Faden, Levin J, Mistry R, et al. Delusional disorder, erotomanic type, exacerbated by social media use. Case Reports in Psychiatry 2017; 8652524.

7. Anderson CA, Camp J, Filley CM. Erotamania after aneurysmal subarachnoid hemorrhage: Case report and literature review. Journal of Neuropsychiatry and Clinical Neurosciences 1998; 10:330-337.

8. Das A, Mathur S, Orrell M. Erotomania secondary to cerebrovascular accident in frontotemporal impairment. Irish Journal of Psychological Medicine 2005; 22:113-114.

9. Olujugba C, de Silva R, Kartsounis LD, et al. De Clerambault’s syndrome (erotomania) as a presenting feature of fronto-temporal dementia and motor neurone disease (FTD-MND). Behavioral Neurology 2007; 18:193-195.

10. Fujii DEM, Ahmed I, Takeshita J. Neuropsychological implications in erotomania: Two case studies. Neuropsychiatry, Neuropsychology, and Behavioral Neurology 1999; 12:110-116.

11. Granstein J, Strimbu K, Francois D, et al. An unusual case of erotomania and delusional misidentification syndrome. Journal of Psychiatric Practice 2015; 21:306-312.

12. Brüne M. De Clerambault’s syndrome (erotomania) in an evolutionary perspective. Evolution and Human Behavior 2001; 22:409-415.

13. Kelly B. Love as delusion, delusions of love: Erotomania, narcissism, and shame. Medical Humanities 2018; 44:15-19.

----------

Tác giả: Joe Pierre M.D.

Link bài gốc: Erotomania: When Love Is a Delusion

Dịch giả: Phan Thị Bảo Hân -ToMo - Learn Something New

(*) Bản quyền bài dịch thuộc về ToMo. Khi chia sẻ, cần phải trích dẫn nguồn đầy đủ tên tác giả và nguồn là "Dịch Giả: Phan Thị Bảo Hân - Nguồn:ToMo - Learn Something New". Các bàiviết trích nguồn không đầy đủ, ví dụ: "Theo ToMo" hoặc khác đều không được chấp nhận và phải gỡ bỏ.

(**) Follow FacebookToMo - Learn Something New để đọc các bài dịch khác và cập nhật thông tin bổ ích hằng ngày.

(***) Trở thành Tình nguyện viên, Thực tập sinh Part-time tại ToMo để rèn luyện ngoại ngữ và đóng góp tri thức cho cộng đồng tại: https://bit.ly/ToMo-hiring.