Tôn Thất Thuyết (1835-1913) - Nhân Vật Lịch Sử

• Tên đầy đủ: Tôn Thất Thuyết
• Quốc tịch: Việt Nam
• Phong trào chính trị: Cần Vương
• Ngày sinh: 12 tháng 5 năm 1835
• Nơi sinh: Làng Phú Mộng, bên bờ sông Bạch Yến cạnh Kinh thành Thuận Hóa, nay thuộc thôn Phú Mộng, phường Kim Long, Huế.
• Ngày mất: 22 tháng 9 năm 1913
• Nơi mất: Vùng Long Châu, Quảng Đông, Trung Quốc

Tôn Thất Thuyết (1839 – 1913), biểu tự Đàm Phu, là quan phụ chính đại thần, nhiếp chính dưới triều Dục Đức, Hiệp Hòa, Kiến Phúc và Hàm Nghi của triều đại nhà Nguyễn, anh hùng kháng chiến chống Pháp trong lịch sử Việt Nam.

Ông làm quan đầu triều trong giai đoạn Việt Nam lâm nguy: bên ngoài thì bị quân Pháp xâm chiếm, bên trong thì vua Nguyễn nhu nhược bất tài, trong khi ông luôn chủ trương phải chiến đấu đến cùng để bảo vệ đất nước. Ông là người đã phế lập các vua Dục Đức, Hiệp Hoà và Kiến Phúc trong một thời gian ngắn do những ông vua này quá bất tài hoặc có ý đầu hàng Pháp, gây nên một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng bên trong hoàng tộc, cho tới khi Hàm Nghi (một vị vua có dũng khí chống Pháp) được ông hỗ trợ lên ngôi.

Khi thất bại trong một cuộc binh biến chống Pháp năm 1885, Tôn Thất Thuyết đã phò tá vua Hàm Nghi đi Quảng Trị, tổ chức nghĩa quân chống Pháp, và chính ông nhân danh Hàm Nghi đã ra chiếu Cần Vương, bản chiếu thư nổi tiếng kêu gọi nhân dân Việt Nam yêu nước đứng lên chống Pháp. Toàn bộ gia đình 3 đời của ông cũng tham gia kháng chiến và nhiều người đã hy sinh vì nước, được sử sách và nhân dân ca ngợi là "Ba đời vì nước, Toàn gia ái quốc".

Cột mốc:

• 1835: Tôn Thất Thuyết sịnh tại làng Phú Mộng, bên bờ sông Bạch Yến cạnh Kinh thành Thuận Hóa. Ông là con thứ hai của Đề đốc Tôn Thất Đính và bà Văn Thị Thu, cũng là cháu 5 đời của Hiền vương Nguyễn Phúc Tần.

• 1869: Tôn Thất Thuyết giữ chức Án sát tỉnh Hải Dương.

• 1870: Tôn Thất Thuyết được sung làm Biện lý Bộ hộ rồi sau đó (tháng 11) chuyển sang chức Tán tương giúp Tổng thống quân vụ đại thần Hoàng Tá Viêm "dẹp loạn" ở các tỉnh phía Bắc.Sau chiến dịch này, Tôn Thất thuyết được phong chức "Quang lộc tự khanh" và làm Tán lý quân thứ Thái Nguyên. Kể từ đây, ông chuyên hoạt động quân sự và nổi tiếng dần qua các cuộc giao tranh với những cánh quân chống lại triều đình Huế. Tháng 12, ông chỉ huy đánh dẹp nhóm Đặng Chí Hùng ở Thái Nguyên.

• 1872: Ông cùng Trương Văn Để đánh tan quân Tàu Ô ở Hải Dương, giết chết Hoàng Tề. Tháng 8 năm đó, ông phá được một toán giặc Khách ở Quảng Yên.

• 1873: Tôn Thất Thuyết làm Tham tán Đại thần hàm Thị lang Bộ binh, rồi lên thự Tham tri Bộ binh. Tháng 12/1873, ông cùng Hoàng Tá Viêm phục binh tại Cầu Giấy, Hà Nội, chứng kiến quân Cờ Đen giết chết viên chỉ huy Pháp đánh miền Bắc lần thứ nhất là Francis Garnier. Ông muốn thừa thắng tấn công địch nhưng triều đình sai ông triệt binh về Sơn Tây.

• 1874: Vẫn là Tham tán Đại thần nhưng Tôn Thất Thuyết được phong là Hữu tham tri Bộ binh, tước Vệ Chính Nam. Một tháng sau, ông giữ chức tuần vũ tỉnh Sơn Tây kiêm tham tán Đại thần. Tháng 7, ông lại cùng Hoàng Tá Viêm đàn áp 2 cuộc nổi dậy của hai sĩ phu Trần Tuấn và Đặng Như Mai.

• 1875: Ông là tổng đốc Ninh-Thái kiêm tổng đốc các việc quân Ninh-Thái-Lạng-Bằng, dẫn quân dập tắt khởi nghĩa ở Cổ Loa, Đông Anh, bắt chém thủ lĩnh trận. Tháng 6 năm đó, ông bức hàng nhóm Dương Đình Tín ở Thái Nguyên, đến tháng 9 thì bắt sống được tướng quân Cờ vàng là Hoàng Sùng Anh ở Thái Nguyên. Tháng 10 năm đó, ông lại được bổ làm Hiệp đốc quân vụ Đại thần, một chức vụ tương đương với Tổng thống quân vụ Đại thần Hoàng Kế Viêm.