Trấn Vũ Quán - Nơi Thờ Tự Của Đạo Giáo - Trung Tâm Lưu Trữ Quốc Gia I

Cổng tam quan Đền Quán Thánh, Ba Đình, Hà Nội​

Quán là nơi tu hành của những người theo Đạo giáo. Ở Thăng Long có bốn Đạo quán lớn, bao gồm: Trấn Vũ quán, nay gọi là đền Quán Thánh ở phố Quán Thánh; Huyền Thiên quán, nay là chùa Huyền Thiên ở phố Hàng Khoai; Đồng Thiên quán, nay là chùa Kim Cổ ở phố Đường Thành; Đế Thích quán, nay là chùa Vua ở phố Thịnh Yên. Những Đạo quán này đều xây dựng từ rất sớm, gắn với thời kỳ phát triển của Đạo giáo ở Việt Nam từ thời Lý Thái Tổ, nhưng cũng chỉ đến hết đời Mạc. Từ đời Lê Trung Hưng, do Đạo giáo suy thoái, những đạo quán bị Phật giáo hóa, trở thành chùa. Bên cạnh tượng các thánh của Đạo giáo còn có thêm tượng Phật. Hiện nay, Trấn Vũ quán có tượng Trấn Vũ quá lớn nên vẫn còn giữ được bản chất đạo quán, những quán còn lại đều đổi tên thành chùa - nơi thờ Phật.

Trấn Vũ quán hay Chân Vũ quán, thờ Huyền Thiên Trấn Vũ, là một trong bốn vị thần được lập đền thờ để trấn giữ bốn cửa ngõ thành Thăng Long khi xưa (Thăng Long Tứ trấn gồm bốn ngôi đền: Đền Bạch Mã trấn phía Đông, thờ thần Long Đỗ; Đền Voi Phục trấn phía Tây, thờ thần Linh Lang Đại vương; Đền Kim Liên trấn phía Nam, thờ thần Cao Sơn Đại vương; Đền Quán Thánh trấn phía Bắc, thờ thần Huyền Thiên Trấn Vũ).

Kiến trúc đền đẹp, các nét chạm khắc trên gỗ có giá trị nghệ thuật cao. Bố cục và không gian của đền hài hoà cân đối, có hồ Tây trước mặt tạo lên một không gian thoáng đãng. Tổng thể kiến trúc của đền bao gồm cổng Tam Quan ba lối vào, sân, ba lớp nhà (tiền tế, trung tế và hậu cung). Qua khoảng sân, nhà tiền tế được xây dựng theo lối kiến trúc truyền thống. Với mái ngói đỏ và những hình tượng phù điêu đặc sắc. Phía trong Đền là những cột gỗ và hoành phi sơn son thiếp vàng nổi bật.

Đặc biệt, trong đền có tượng voi phục ở hai bên sân chầu và bên trong thánh điện còn có một pho tượng Huyền Thiên Trấn Vũ, được đúc bằng đồng đen từ đời Lê Hy Tông (năm 1677). Bức tượng mặt vuông, râu dài, mắt nhìn thẳng về phía trước, tóc xõa, đầu không đội mũ, mặc áo đạo sĩ, ngồi trên một tảng đá lớn, tay trái bắt quyết, tay phải chống gươm có rắn quấn và chống lên lưng vị rùa. Pho tượng thiêng này là minh chứng cho kỹ thuật đúc đồng và nghệ thuật tạc tượng của người Hà Nội xưa.

Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Châu bản triều Nguyễn.

Quốc sử quán triều Nguyễn ghi chép trong sách Đại Nam nhất thống chí rằng: “Quán Chân vũ: ở phường Thụy Chương, huyện Vĩnh Thuận, thờ Trấn Thiên Chân Vũ đại đế, dựng thời Lê Vĩnh Trị, đúc tượng đồng cao 8 thước 2 tấc, chu vi 8 thước 7 tấc, nặng 6.600 cân, rất linh ứng. Nguyên tên là quán Trấn Vũ. Bản triều năm Minh Mệnh thứ 2, vua Bắc tuần cho 50 lạng bạc; năm thứ 21 đổi tên hiện nay, sai quan đến tế, tặng một áo nhung vàng. Năm Thiệu Trị thứ 2, nhà vua Bắc tuần đến thăm, cho một đồng kim tiền lớn, tặng một cái áo nhung vàng, lại cấp cho một biển đồng khắc một bài thơ và một đôi câu đối thêu” [1].

Một minh chứng được khai thác từ Châu bản triều Nguyễn hiện bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I ghi chép mốc thời gian đổi tên Trấn Vũ quán 鎭武觀thành Chân Vũ quán真武觀là bản phụng thượng dụ của nhà Vua ban cho Phan Bá Đạt vào ngày 23 tháng Sáu năm Minh Mệnh 21 (1840): “Lần ấy sai Bộ Công phái bộ ty đi ra miếu Chân Vũ Tôn thần thuộc tỉnh Hà Nội xem xét sự tích, theo từng khoản biên chép đã được bộ ấy xét ghi là rõ ràng. Nhân đó nghĩ rằng miếu này tên cũ là Trấn Vũ quán, chữ ấy so với thần hiệu thì rất sai. Nay truyền đổi lại là Chân Vũ quán để đúng tên gọi” [2]. Chính bởi sự thay đổi tên gọi của ngôi đền này, nên đến nay còn tồn tại ba chữ Hán Chân vũ quán 真武觀được tạc trên trán cổng tam quan. Tuy nhiên, trên bức hoành trong Bái đường vẫn ghi là Trấn Vũ quán.

“Trấn Vũ quán”còn có tên gọi khác là “Chân Vũ quán” hay “Quán Thánh” không chỉ là một công trình có giá trị về mặt lịch sử và kiến trúc, mà còn là nơi sinh hoạt tín ngưỡng văn hóa của người dân Hà Nội xưa và nay. Ngày mồng 3 tháng Ba âm lịch hàng năm, đây là nơi tổ chức lễ hội để người dân tưởng nhớ người đã trừ tà ma, yêu quái và được các thời vua tin tưởng, đến để cầu mưa mỗi khi có hạn hán xảy ra. Ngôi đền được in dấu bởi nét thời gian tạo nên một vẻ đẹp rất riêng của một Hà Nội những ngày tháng xưa và còn giữ lại mãi mãi để truyền cho con cháu mai sau.

[1] Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam nhất thống chí, Nxb Thuận Hóa, Huế, 1992, tr.254.

[2] Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Châu bản triều Nguyễn, Minh Mệnh.