Tranh Thêu - Nghệ Thuật Của Bàn Tay Tài Hoa

Với bàn tay tài hoa, người nghệ nhân thêu tranh đã thả hồn theo những đường kim mũi chỉ, làm nên bức tranh sống động...

Nghệ nhân XQ thêu tranh.

Với bàn tay tài hoa, người nghệ nhân thêu tranh đã thả hồn theo những đường kim mũi chỉ, làm nên bức tranh sống động, gợi nhiều cảm xúc trong tâm hồn người xem. Xuất phát từ nghề thêu truyền thống, với nỗ lực sáng tạo không ngừng của các nghệ nhân, tranh thêu đã trở thành một loại hình nghệ thuật độc đáo, mang đậm bản sắc dân tộc Việt Nam.

Một trong những món quà lưu niệm được khách du lịch nước ngoài ưa thích nhất khi đến Việt Nam chính là tranh thêu. Tranh thêu bán ở Nha Trang có nhiều nguồn khác nhau, nhưng đa dạng và độc đáo nhất vẫn là tranh thêu XQ - được phát triển từ nghề thêu truyền thống ở xứ Huế.

Mẹ ngồi đếm thời gian - Tranh thêu XQ.

Ai đã từng nhìn ngắm những bức tranh thêu chắc hẳn không khỏi thán phục sự tài hoa của những nghệ nhân thêu tranh. Đến với thế giới nghệ thuật tranh thêu là đến với thế giới của màu sắc, đường nét và vẻ đẹp của tâm hồn. Ai đã từng đến XQ sử quán - Đà Lạt, Trung tâm XQ ở Nha Trang… đều thấu hiểu vì sao các nghệ nhân làm được những tác phẩm tinh tế đến vậy. Những tà áo dài tha thướt, vườn thơ nghệ nhân, chén trà thơm hương… đã góp phần thanh lọc tâm hồn để người nghệ nhân bước vào nghệ thuật tranh thêu một cách toàn tâm toàn ý. Sự thành công của tranh thêu XQ bắt đầu từ khâu tạo mẫu. Những họa sĩ vẽ mẫu đã hòa mình vào thiên nhiên, tìm sự tĩnh tại của tâm hồn, cảm nhận cuộc sống một cách tinh tế từ đó tạo ra những mẫu tranh thêu độc đáo bằng màu chì đen trên nền giấy can. Bằng kinh nghiệm và sự nhạy cảm, các nghệ nhân tranh thêu sẽ chọn chất liệu, màu sắc phù hợp cho tác phẩm. Thường thì giữa họa sĩ tạo mẫu và nghệ nhân thêu tranh có sự bàn bạc, trao đổi để tìm được tiếng nói chung, ý tưởng chung cho tác phẩm. Vì vậy, tranh thêu XQ luôn có sự hòa điệu giữa chủ đề với màu sắc, tạo nên giá trị thẩm mỹ cao.

Có thể nói, nghệ thuật thêu tranh của các nghệ nhân tranh thêu XQ đã đạt đến trình độ cao, tạo nên ngôn ngữ ngành nghề riêng biệt. Các nghệ nhân tranh thêu đã biết kết hợp kỹ thuật đồ họa, sự hòa phối màu sắc, xử lý ánh sáng… làm cho bức tranh sống động. Sự rung cảm trong tâm hồn cùng đường kim mũi chỉ đã giúp đôi tay tài hoa của người nghệ nhân “bay lượn” trên nền vải tạo nên thế giới của muôn vàn màu sắc với những cỏ cây, hoa, lá… Đỉnh cao của nghệ thuật thêu tranh là tranh thêu 2 mặt. Trên nền vải voan, bằng kỹ thuật giấu chỉ, các nghệ nhân XQ đã tạo nên những bức tranh có 2 mặt y hệt nhau. Nghệ thuật thêu tranh 2 mặt xuất phát từ những bức rèm thêu của người chinh phụ với nỗi mong ngóng người chồng đi chinh chiến trở về. Qua nghệ thuật thêu tranh 2 mặt, người nghệ nhân bày tỏ khát vọng tái tạo không gian êm ả để những người ra đi mong muốn trở về căn nhà của mình. Đó cũng là khát vọng muôn đời của người phụ nữ Á Đông.

Hạnh phúc chiều về - Tranh thêu XQ.

Chủ đề của tranh thêu khá đa dạng: phong cảnh quê hương, cuộc sống đời thường, chân dung… Với tình yêu thiên nhiên, người Á Đông bao giờ cũng dành những ngôn từ, đường nét, giai điệu đẹp nhất để tái hiện vẻ đẹp của tự nhiên. Riêng với chủ đề phong cảnh quê hương, tranh thêu đã tái hiện cả ký ức tuổi thơ với nhiều hình ảnh thân thuộc. Nhìn những mái đình cong vút, cây đa, bến nước trong tranh thêu của XQ, nhiều người nhớ về tuổi thơ êm đềm với những buổi tắm sông, chọi gà trên bờ đê xa tít tắp… Nghệ thuật thêu tranh phong cảnh của XQ đã đạt đến độ tinh tế hiếm thấy. Một bức tranh thêu của XQ sử dụng vài chục, thậm chí cả trăm màu chỉ. Ngoài các loại chỉ công nghiệp, các nghệ nhân tranh thêu còn sử dụng chỉ tơ tằm… Đặc biệt, chỉ tơ tằm với sắc độ tự nhiên đã tạo cho các bức tranh phong cảnh gần hơn với màu sắc thực. Nhờ vậy, tranh thêu phong cảnh luôn có vẻ đẹp lộng lẫy, sang trọng. Cái hay của tranh phong cảnh XQ, đặc biệt là tranh về thế giới của loài hoa không chỉ nằm ở sự hài hòa giữa màu sắc và đường nét mà ngay cả ở tên gọi của bức tranh. Các nghệ nhân XQ đã sáng tạo ra những câu chuyện tình, những huyền thoại gắn liền với tên mỗi loài hoa - tên bức tranh. Bởi vậy, tranh thêu luôn mang một vẻ đẹp lung linh, huyền hoặc. Nếu như tranh thêu phong cảnh gợi nhớ đến tuổi thơ nơi làng quê, thì những bức tranh chân dung của XQ lại chạm đến những tình cảm sâu kín nhất trong tâm hồn con người. Sự trải nghiệm trong cuộc sống và tình cảm chân thực giúp người nghệ nhân chuyển tải được cái hồn của bức tranh. Nhìn gương mặt hằn in dấu thời gian của người phụ nữ trong tranh thêu XQ, những kỷ niệm một thời thơ ấu thức dậy, ùa về… với những câu hát ru à ơi chậm buồn, trĩu nặng như cuộc đời tảo tần sớm hôm của người phụ nữ thôn quê. Không chỉ vậy, những bức tranh thiên về cuộc sống đời thường là hình ảnh con người khắc khổ, trầm mặc nhưng luôn hiện lên khát vọng ước mơ về cuộc sống ngày mai: Ông già nhặt rác, Giấc ngủ của những đứa bé đánh giày… Nói cách khác, tranh thêu chân dung XQ luôn chất chứa những nỗi niềm sâu kín, những tình cảm thiêng liêng. Đặc biệt, những bức tranh như Vinh quang nơi trần thế… còn là tiếng nói cảnh tỉnh mọi người trước những cám dỗ của đời thường. Cái đẹp của tranh thêu XQ không chỉ là sự tinh tế của đường kim mũi chỉ, sự hài hòa lộng lẫy của màu sắc… mà cao hơn đó là sự hòa quyện giữa hình thức bên ngoài và ý nghĩa sâu sắc của bức tranh. Chính vì vậy, tranh XQ không đơn thuần là những vật trang trí bình thưòng mà còn chuyên chở triết lý nhân sinh, cuộc đời khơi dậy những tình cảm tốt đẹp của con người.

XUÂN THÀNH