Truy Nguồn Gốc điển Tích độc Lạ Dốt đặc Cán Mai - Kiến Thức

Giải mã “Truy” nguồn gốc điển tích độc lạ: Dốt đặc cán mai

(Kiến Thức) - Không phải ai cũng biết vì sao lại gọi là “dốt đặc cán mai”. Dốt thì ai cũng biết nhưng cán mai thì là cái gì? Thành ngữ này xuất phát từ đâu?

Bảo Khánh 07/08/2015 14:45 Không phải ai cũng biết vì sao lại gọi là “dốt đặc cán mai”. Dốt thì ai cũng biết nhưng cán mai thì là cái gì. Trong cuộc sống trước đây, mai – là một dụng cụ dùng để đào đất. Cán mai thường được làm bằng gỗ táu, là thứ gỗ rất đanh (cứng), đông đặc. Ngày nay, cái mai không còn nhiều trong đời sống và từ “dốt đặc cán mai” cũng ngày càng ít xuất hiện. Đầu óc đặc sệt như cán mai PGS.TS Phạm Văn Tình, Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam cho biết, trong giao tiếp, đôi khi để chỉ ai đó đầu óc kém cỏi, dốt nát đến mức mù tịt, không biết gì, người ta hay dùng thành ngữ “dốt đặc cán mai” để hàm chỉ. Ví dụ, nhà văn Đoàn Giỏi viết: “Hai năm học chưa xong lớp 1, cái thằng ấy đúng là dốt đặc cán mai. Bà Hơn còn tốn nhiều cơm với thằng này lắm”, “Hương chức hội tề nhiều ông dốt đặc cán mai, tập được một chữ ký tên đã là khá lắm”. Về giải nghĩa từ, dốt là một tính từ, chỉ ai đó kém về trí lực, chậm hiểu, chậm tiếp thu. Trong một lớp học, sẽ có những em học kém, chậm tiếp thu, được xếp vào loại “dốt”. Cán mai là cái cán cuốc dùng để đào đất. Cán mai thường làm bằng gỗ táu là thứ gỗ rất đanh (cứng), đúc đông đặc. Nên chê người ngu dốt quá, người ta nói là dốt đặc cán mai là không có chỗ nào mà nhét chữ vào được. Cũng có khi người ta nói: “dốt đặc cán mai táu”. Táu tức là gỗ táu. Mai là một dụng cụ gồm một lưỡi sắt nặng, to và phẳng, tra vào một cái cán dài. Cán mai khác với cán xẻng, cán cuốc... Trong khi cán xẻng, cán cuốc làm bằng tre, rỗng ruột thì cán mai làm bằng một loại gỗ đặc ruột. Chính từ ngữ nghĩa này mà thành ngữ “dốt đặc cán mai” ra đời và được dân gian sử dụng rất hiệu quả. “Dốt đặc cán mai, dốt dài cán cuốc”, dốt đến thế là cùng. Ai mà được ví với câu thành ngữ này thì thật đáng xấu hổ. Phải mau mau học hành, tu chỉnh, trau dồi kiến thức sao cho bằng anh bằng em, kẻo tủi hổ với bạn bè. “Dốt đặc” chỉ người dốt nhưng với sắc thái mạnh hơn “dốt”. Người ta thường nghĩ những ai kém trí tuệ, dốt nát thì đầu óc “đặc như bí”, chẳng có chỗ nào thoáng đạt, thông minh sáng láng. Chúng ta từng đọc truyện “Dốt Đặc và Biết Tuốt” (của Liên Xô trước đây), với hai nhận vật trái ngược nhau về phẩm chất trí tuệ. Một anh thì cái gì cũng biết, còn anh kia thì mu ti mù tịt, đầu óc đặc như mật ong. Có cảm giác bộ não trong đầu anh ta đặc sệt, chẳng có chỗ nào để chứa kho tri thức như người thường. Chính từ tính chất “đặc” mà dân gian thêm hai từ nữa để có thành ngữ “dốt đặc cán mai”.

Ảnh minh họa.

Điển tích từ ông thầy đồ PGS.TS Phạm Văn Tình cho hay, “dốt có đuôi”, “dốt lòi đuôi” cũng là những từ dùng để chỉ người dốt theo nghĩa nêu trên dựa trên điển tích về một ông thầy đồ nhưng cũng là chế độ khoa cử thời phong kiến. Ban đầu, thành ngữ này chỉ có ý chê bai một đối tượng không đến nỗi dốt nát. Họ cũng là người có đỗ đạt trong kỳ thi hội, thi đình hẳn hoi. Số là, sau kỳ thi, những người trúng tuyển được tập trung lại để yết kiến vua. Họ được sắp xếp thứ tự từ người đỗ cao nhất đến người đỗ thấp nhất (tức đứng cuối) với quần áo mũ miện nhà vua ban phát chỉnh tề. Người đứng sau cùng đội chiếc mũ có tai dài, vì thế người ta mới chế giễu là “có đuôi”. Rõ ràng trong mắt sĩ tử và dân chúng thì người đội mũ có đai dài trông như cái “đuôi ấy”, vẫn là người dốt hơn cả so với những người có mặt. Từ đây, trong lời ăn tiếng nói của nhân dân xuất hiện thành ngữ “dốt có đuôi” để chế giễu tất cả những ai dốt nát. Một số người khác lại cho rằng, thành ngữ này có xuất xứ từ một câu chuyện cười Việt Nam. Chuyện rằng, một thầy đồ được mời đến cúng cho gia chủ tên là Tròn. Nhưng than ôi, thầy đồ gì mà chữ nghĩa chẳng được bao nhiêu. Đến cái tên của gia chủ là Tròn mà ông ta cũng chẳng biết viết, đành khoanh một vòng tròn. Chẳng may, có một kẻ tinh nghịch đã sổ thêm một nét vào “chữ Tròn” ông vừa mới viết. Khi đọc sớ, thầy không biết, cứ việc theo hình vẽ mà đọc tên gia chủ là “Gáo”. Chủ nhà giật mình, cải chính. Ông thầy cúng biết mình nhầm, xấu hổ lắm, những mong có lỗ nào mà chui ngay xuống đất. Qua câu chuyện này, thành ngữ “dốt có đuôi” có hai cách hiểu về xuất xứ và cũng có hai biến thể khác nhau: “dốt có đuôi” và “dốt có chuôi”. Dẫu hiểu thế nào thì thành ngữ này cũng chỉ biểu hiện ý nghĩa: “dốt nát và không giấu được cái dốt của mình”. “Dốt đặc còn hơn hay chữ lỏng”, thà không biết một tí gì còn hơn tỏ ra biết nhiều nhưng cái gì cũng biết lơ mơ, nửa vời. Hoặc “dốt còn hay nói chữ”, “dốt như bò” là những thành ngữ chỉ người dốt, yếu kém trong nhận thức nhưng lại vẫn huyênh hoang rằng mình hiểu biết.

Ảnh minh họa.

Mai, cuốc, thuổng “bị vạ lây” Trong đời sống sản xuất nông nghiệp ngày nay, các nông cụ như mai, cuốc, thuổng dùng để cày, đào xới đất đã dần dần ít xuất hiện do có các phương tiện khác thay thế như máy cày, máy bừa. Tuy nhiên, theo GS Ngô Đức Thịnh, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa thì hình ảnh ví von “dốt đặc cán mai” vẫn được dùng phổ biến và người nghe vẫn hiểu, dù chắc rằng những người thuộc lứa tuổi trẻ bây giờ nhất là trẻ ở thành phố khó hình dung mai là vật dụng gì, hình thù ra sao, vì sao cán mai lại đặc. Cán mai đặc giống như cái đầu của kẻ dốt (đặc sệt vào, chả có chỗ nào mà nhét thêm được cái gì khác). Cán thuổng thì dài ơi là dài, giống như cái sự dốt kia không tiêu hoá được. Vậy là từ những vật dụng hàng ngày trong nông nghiệp, cái mai, thuổng bỗng dưng “bị vạ lây”, gán cho một đặc tính không mấy tốt đẹp của con người. Bản thân cái mai, cái cuốc không hề có hàm nghĩa nào nói về sự ngu dốt. Người không có trí tuệ, lười học tập, phấn đấu luôn bị dè bỉu, phê phán. Đặc biệt là những người khoe khoang hiểu biết, học thức thì lại càng bị dân gian lên án bằng những hình ảnh ví von như “thùng rỗng kêu to”, “xấu hay làm tốt, dốt hay nói chữ”, ý nói người xấu xí, có khuyết tật thì lại hay cố tỏ ra mình tốt đẹp, có ưu điểm. Kẻ dốt nát, kém cỏi lại hay khoe khoang mình giỏi giang, thông minh; bất tài nhưng lại hay khoe khoang khoác lác, phô trương. Theo lý giải của GS Ngô Đức Thịnh, người Việt vốn trọng sự học với truyền thống “tôn sư trọng đạo”, người có chữ nghĩa trong xã hội luôn được coi trọng, kẻ “vai u thịt bắp mồ hôi dầu”, “lấy thịt đè người”, “người quân tử lấy đức, kẻ tiểu nhân lấy sức”... không được coi trọng. Một người đỗ đạt làm quan thì cả làng hân hoan đón mừng, nhưng một anh học trò đi thi trượt về thì buồn não nuột chẳng ai thèm quan tâm. Xuất phát từ quan điểm đó, việc chê bai, chế giễu người học dốt, học kém cũng dễ hiểu, cũng qua cách chế giễu đó mà người ta mong muốn người bị chế giễu sẽ vì xấu hổ mà phải cố gắng học hành, dùi mài kinh sử để thoát khỏi cái tiếng dốt ấy. Theo PGS.TS Phạm Văn Tình, việc sử dụng thành ngữ “dốt đặc cán mai” là cách lựa chọn khá thông minh của dân gian để nhắc nhở người dốt phải học hành tu tỉnh. Ngày xưa khi nông nghiệp còn thô sơ lạc hậu, gần như nhà nào cũng có chiếc mai, ngày nào đi làm đồng cũng phải dùng đến. Điều này để nhắc nhở người dốt răn mình mỗi ngày, nhìn thấy hình ảnh chiếc mai, chiếc cuốc đó mà rèn giũa bản thân mình. #dốt đặc cán mai #thành ngữ dốt đặc cán mai #thành ngữ Việt Nam #điển tích Việt Nam

Bài liên quan

Bật mí những chuyện “thâm cung bí sử” về Alexander đại đế

Điển tích “mọc sừng” và “cắm sừng” từ đâu mà có?

Điển tích “con cà con kê” bắt nguồn từ đâu?

Giải mã Bật mí những chuyện “thâm cung bí sử” về Alexander đại đế

(Kiến Thức) - Sợ mèo, lấy 2 người vợ Ba Tư, mắt mỗi bên một màu, dùng nghệ tây để chăm sóc tóc bóng mượt... là những chuyện thú vị về Alexander đại đế.

Trong 15 năm chinh chiến trên lưng ngựa, Alexander đại đế chưa bao giờ nếm mùi bại trận, là nhà cầm quân "bách chiến bách thắng". Những chuyện “thâm cung bí sử” về Alexander đại đế luôn là chủ đề được giới chuyên gia, học giả quan tâm.

Xem chi tiết Giải mã Điển tích “mọc sừng” và “cắm sừng” từ đâu mà có?

(Kiến Thức) - Rất nhiều người dân Việt Nam dùng từ “mọc sừng” hay “cắm sừng” để chỉ người chồng/vợ bị người bạn đời của mình phản bội, ngoại tình. Vậy 2 từ này xuất hiện từ đâu?

Rất nhiều người dân Việt Nam dùng từ “mọc sừng” hay “cắm sừng” để chỉ người chồng/vợ bị người bạn đời của mình phản bội, ngoại tình. Thế nhưng từ “mọc sừng” bắt nguồn từ đâu và nguyên nghĩa là gì không phải ai cũng biết. Xuất hiện từ thời Pháp thuộc Xem chi tiết Giải mã Điển tích “con cà con kê” bắt nguồn từ đâu?

(Kiến Thức) - “Con cà con kê” chỉ người hay chuyện, nói dai, nói dài dòng hết chuyện này đến chuyện khác. Vậy điển tích này bắt nguồn từ đâu?

“Con cà con kê” chỉ người hay chuyện, nói dai, nói dài dòng hết chuyện này đến chuyện khác. Số người “con cà con kê” không hiếm, nhưng “con cà con kê” là con gì, liệu cả hai từ đó đều có nghĩa là con gà? Đều là con gà Xem chi tiết

Đọc nhiều nhất

'Quái ngư' có lối bơi độc nhất vô nhị, Việt Nam có nhiều

Cá thát lát còm (Chitala chitala) là loài cá nước ngọt quen thuộc ở Đông Nam Á, gây ấn tượng bởi hình dáng dẹt và chuyển động uyển chuyển.

Từ 25/1-15/2: 3 con giáp đón vận may tài chính, 1 tuổi nên cẩn thận

Tử vi dự đoán, từ 25/1-15/2, 3 con giáp này có thể tháo gỡ nợ, tăng thu và cần giữ lời để tránh hao tài, đồng thời tận dụng cơ hội phát triển tài chính.

[INFOGRAPHIC] Bão mặt trời mạnh nhất trong 20 năm

Bão mặt trời cấp S4 là cơn bão bức xạ mặt trời lớn nhất trong 20 năm qua, dự kiến sẽ có những tác động đến Trái đất.

Vàng có thể 'mọc' ra trong tự nhiên nhờ cơ chế mới được phát hiện

Nghiên cứu của Trung Quốc tiết lộ quá trình hình thành vàng nano tự nhiên qua cơ chế ôn hòa, thay đổi nhận thức về khai thác vàng.

Tử vi tuần mới (26/1 - 1/2): 3 con giáp tình tiền viên mãn

Bước sang tuần mới, 3 con giáp được dự đoán có những thay đổi lớn, cuộc sống "lên hương" khi sự nghiệp, tình duyên viên mãn.

Dự đoán ngày mới 25/1/2026 cho 12 con giáp: Tý may mắn

Xem tử vi hàng ngày, tử vi 12 con giáp hôm nay cho thấy tuổi Tý điềm đạm, khôn ngoan khi giải quyết công việc và gặp may mắn khi đầu tư.

Sinh vật biết bay kỳ dị nhất hành tinh, có cánh mọc ra từ chân sau

Sharovipteryx là sinh vật tiền sử kỳ lạ, thách thức mọi hình dung quen thuộc về sự tiến hóa của khả năng bay lượn.

Điều kỳ thú về loài khỉ duy nhất sinh sống ở Nhật Bản

Khỉ tuyết Nhật Bản (Macaca fuscata) là biểu tượng sinh động của thiên nhiên xứ Phù Tang, nổi tiếng bởi khả năng thích nghi phi thường với khí hậu băng giá.

Tử vi 12 cung hoàng đạo ngày 25/1: Bọ Cạp có cơ hội xoay chuyển vận mệnh

Theo tử vi 12 cung hoàng đạo ngày 25/1, Bọ Cạp có lộc làm ăn nhưng phải cân đối thu chi kẻo núi tiền cũng hết. Cự Giải cố gắng tránh năng lượng tiêu cực.

Chó thông minh học từ mới nhờ 'nghe trộm' cuộc trò chuyện của chủ

Theo nghiên cứu mới, những con chó "có năng khiếu" không chỉ giỏi thực hiện mệnh lệnh, ghi nhớ tên đồ vật... là nhờ "nghe trộm" cuộc trò chuyện của chủ.

Đừng bỏ lỡ

Khám phá bất ngờ về hòn đảo thời tiền sử ở Địa Trung Hải

Hóa thạch khủng long bạo chúa khiến lịch sử phải viết lại

Diện váy cắt xẻ xuống phố, hot girl Mai Hà Hoàng Yến hút trọn sự chú ý

3 điều càng giấu kín, tuổi già càng an nhàn

Cận cảnh body đốt mắt của 'cô giáo hot girl' Trân Trần trong bộ ảnh sinh nhật

TIÊU ĐIỂM

TUYỂN SINH ĐẠI HỌC 2025

Bộ GD-ĐT dự kiến giới hạn thí sinh đăng ký tối đa 10 nguyện vọng đại học

Chuyên gia đề nghị không bỏ xét học bạ, siết chặt đầu ra

Chuyên gia lý giải sai sót trong tuyển sinh đại học năm 2025

AN TOÀN THỰC PHẨM

Khởi tố hai bị can vụ 3 tấn giá đỗ sử dụng chất cấm tại Hưng Yên

Những thực phẩm dễ bị trộn hàn the, người tiêu dùng không nên chủ quan

Hà Nội phát hiện cơ sở sản xuất giò chả sử dụng hàn the

LỪA ĐẢO CÔNG NGHỆ

Xuất hiện chiêu lừa online mới... dụ nạn nhân thản nhiên giao mật khẩu

Bất cẩn cài đặt ứng dụng này, coi chừng bay sạch tiền tài khoản

Thấy 8 số điện thoại này, tuyệt đối không bắt máy kẻo dính bẫy lừa

Kiến thức cần biết

Loại cá da trơn giàu đạm, omega-3, tốt cho não bộ, tăng sức đề kháng

Làm việc nhà có được tính là tập thể dục?

Loại hải sản giàu sắt được ví như 'kho báu' bổ máu, tốt cho tim mạch

3 thời điểm 'vàng' ăn táo giúp giảm cân hiệu quả hơn

Chủ quan đau bụng kéo dài, người đàn ông 36 tuổi bị vỡ ruột thừa nguy kịch

Tin mới

Từ 25/1-15/2: 3 con giáp đón vận may tài chính, 1 tuổi nên cẩn thận

Tử vi dự đoán, từ 25/1-15/2, 3 con giáp này có thể tháo gỡ nợ, tăng thu và cần giữ lời để tránh hao tài, đồng thời tận dụng cơ hội phát triển tài chính.

[INFOGRAPHIC] Voọc mũi hếch - loài linh trưởng quý hiếm nổi tiếng Việt Nam

Voọc mũi hếch là một trong những loài linh trưởng quý hiếm nhất thế giới. Đây là loài đặc hữu ở Việt Nam với khoảng 160 cá thể.

Tử vi 12 cung hoàng đạo ngày 25/1: Bọ Cạp có cơ hội xoay chuyển vận mệnh

Theo tử vi 12 cung hoàng đạo ngày 25/1, Bọ Cạp có lộc làm ăn nhưng phải cân đối thu chi kẻo núi tiền cũng hết. Cự Giải cố gắng tránh năng lượng tiêu cực.

'Quái ngư' có lối bơi độc nhất vô nhị, Việt Nam có nhiều

Cá thát lát còm (Chitala chitala) là loài cá nước ngọt quen thuộc ở Đông Nam Á, gây ấn tượng bởi hình dáng dẹt và chuyển động uyển chuyển.

Tử vi tuần mới (26/1 - 1/2): 3 con giáp tình tiền viên mãn

Bước sang tuần mới, 3 con giáp được dự đoán có những thay đổi lớn, cuộc sống "lên hương" khi sự nghiệp, tình duyên viên mãn.

Chó thông minh học từ mới nhờ 'nghe trộm' cuộc trò chuyện của chủ

Theo nghiên cứu mới, những con chó "có năng khiếu" không chỉ giỏi thực hiện mệnh lệnh, ghi nhớ tên đồ vật... là nhờ "nghe trộm" cuộc trò chuyện của chủ.

Sinh vật biết bay kỳ dị nhất hành tinh, có cánh mọc ra từ chân sau

Sharovipteryx là sinh vật tiền sử kỳ lạ, thách thức mọi hình dung quen thuộc về sự tiến hóa của khả năng bay lượn.

Dự đoán ngày mới 25/1/2026 cho 12 con giáp: Tý may mắn

Xem tử vi hàng ngày, tử vi 12 con giáp hôm nay cho thấy tuổi Tý điềm đạm, khôn ngoan khi giải quyết công việc và gặp may mắn khi đầu tư.

[INFOGRAPHIC] Bão mặt trời mạnh nhất trong 20 năm

Bão mặt trời cấp S4 là cơn bão bức xạ mặt trời lớn nhất trong 20 năm qua, dự kiến sẽ có những tác động đến Trái đất.

Điều kỳ thú về loài khỉ duy nhất sinh sống ở Nhật Bản

Khỉ tuyết Nhật Bản (Macaca fuscata) là biểu tượng sinh động của thiên nhiên xứ Phù Tang, nổi tiếng bởi khả năng thích nghi phi thường với khí hậu băng giá.

Vàng có thể 'mọc' ra trong tự nhiên nhờ cơ chế mới được phát hiện

Nghiên cứu của Trung Quốc tiết lộ quá trình hình thành vàng nano tự nhiên qua cơ chế ôn hòa, thay đổi nhận thức về khai thác vàng.

3 con giáp 'bứt tốc như Rồng' cuối tuần 24-25/1, tiền đổ đầy túi

Cuối tuần 24–25/1 mang năng lượng chuyển động mạnh, thích hợp cho tiền bạc luân chuyển, cơ hội chốt nhanh – gọn – lời.

Bò đực có 6 chân ở Thanh Hóa và loạt động vật 'dị' từng ghi nhận ở Việt Nam

Bò đực 8 tháng tuổi có 6 chân, con trâu có cặp sừng hình chữ "O"... là những động vật "độc, dị" ở Việt Nam được nhiều người biết đến và quan tâm.

Đặc điểm có 1-0-2 của loài thú ăn kiến nhỏ nhất thế giới

Loài thú ăn kiến lông mượt (Cyclopes didactylus) là sinh vật nhỏ bé nhưng ẩn chứa nhiều đặc điểm sinh học đặc biệt hiếm gặp trong tự nhiên nhiệt đới.

Tử vi 12 cung hoàng đạo ngày 24/1: Xử Nữ quý nhân phù trợ, đại cát đại lợi

Theo tử vi 12 cung hoàng đạo ngày 24/1, Xử Nữ có quý nhân giúp đỡ nhưng phải phấn đấu hết mình. Cự Giải thích bình yên, không sẵn lòng thay đổi.

3 con giáp chuyển hóa ý tưởng thành hiện thực đầu tháng 12

Đầu tháng 12 Âm lịch, 3 con giáp Sửu, Dần, Tuất đón nhận cơ hội tăng tài lộc, công việc thuận lợi, đón Tết vui vẻ, đủ đầy tài chính.

Bão bức xạ mặt trời lớn nhất 20 năm qua có gây nguy hiểm cho Trái đất?

Một cơn bão bức xạ mặt trời cấp S4 được Trung tâm Dự báo Thời tiết Không gian của Mỹ (SWPC) theo dõi. Đây là cơn bão bức xạ mặt trời lớn nhất trong 20 năm qua.

Ẩn số khó giải về loài khủng long có bộ răng kỳ dị nhất hành tinh

Nhỏ bé nhưng khác thường, khủng long Incisivosaurus hé lộ những thử nghiệm tiến hóa độc đáo của khủng long ăn tạp thời kỳ đầu.

Dự đoán ngày mới 24/1/2026 cho 12 con giáp: Dậu kết nối

Xem tử vi hàng ngày, tử vi 12 con giáp hôm nay cho thấy tuổi Dậu tăng kết nối, mở rộng các mối quan hệ và có thể dành một khoản để mua sắm quần áo, phụ kiện...

Giải mã loại áo giáp kiểu vảy cá độc đáo của người xưa

Áo giáp kiểu vảy cá rất phổ biến ở thế giới cổ đại. Loại áo giáp này đã góp phần bảo vệ binh sĩ trước các đòn tấn công bằng gươm, đao... của kẻ địch.