Từ điển Tiếng Việt "châu đại Dương" - Là Gì?

(A. Oceania), châu lục nằm ở trung tâm và tây nam Thái Bình Dương, diện tích khoảng 8 triệu km2 (trong đó lục địa Úc đã chiếm gần 7,682 triệu km2). Dân số 31,377 triệu (2001) (trong đó 19 triệu ở Ôxtrâylia).

Ôxtrâylia là lãnh thổ lớn nhất của CĐD về lịch sử và dân cư. Ngoài Ôxtrâylia, CĐD gồm ba nhóm quần đảo: Mêlanêdi (Mélanésie), Pôlynêdi (Polynésie) và Micrônêdi (Micronésie). Mêlanêdi gồm những đảo nằm ở đông bắc Niu Ghinê (New Guinea) và Ôxtrâylia và kéo dài từ Niu Ghinê đến quần đảo Fiji (Fiji). Pôlynêdi trải từ Niu Zilân đến quần đảo Haoai (Hawaii), qua các quần đảo ở trung tâm Thái Bình Dương [Cuc (Cook), Xamoa (Samoa), Pôlynêdi thuộc Pháp (Polynésie Française)]. Micrônêdi gồm các đảo nằm ở phía bắc Mêlanêdi: Kiribati (Kiribati), Carôlin (Carolines), Macsan (Marshall), Mariana (Mariana).

Số lượng các đảo ở Thái Bình Dương rất lớn – khoảng10 nghìn với diện tích khác nhau; ngoài đảo Niu Ghinê(800 nghìn km2) và hai đảo của Niu Zilân, phần lớn các đảo trong nhóm Mêlanêdi là những đảo lớn hơn cả, các đảo đó đều có địa hình núi do vận động uốn nếp gần đây và đứt gãy thể hiện ở động đất rất mạnh và hoạt động của núi lửa. Các đảo thuộc Pôlynêdi và Micrônêdi đều nhỏ hơn, gồm hai loại: đảo cao và đảo thấp; các đảo cao là những đảo núi lửa phun trào trên một nền ngầm như quần đảo Haoai; các đảo thấp thường là những đảo san hô vành nón, gồm những vành san hô bao quanh một vụng nước biển như Tuamôtu (Tuamotu), Kiribati, Macsan; ngoài ra còn có các ám tiêu san hô mọc quanh phần lớn các đảo có địa hình núi và những hàng rào ám tiêu san hô nổi tiếng dọc bờ biển đông bắc Tân Calêđôni và Ôxtrâylia. Trừ Niu Zilân và một phần Ôxtrâylia có khí hậu ôn đới hoặc hoang mạc, các đảo của CĐD đều có khí hậu nóng. Các sườn đông của các dãy núi là những sườn đón gió tín phong nên có mưa nhiều, các sườn khuất gió và các đảo thấp ngược lại bị khô hạn hơn. Một số đảo của Mêlanêdi có khí hậu khắc nghiệt và hằng năm thường bị những trận gió xoáy.

Vì biệt lập với các phần khác của thế giới, nên CĐD có một hệ thực vật và động vật rất độc đáo: Ôxtrâylia có ưu thế về cây bạch đàn và nơi duy nhất còn tồn tại giống động vật đơn huyệt và chuột túi đã bị tuyệt diệt ở các nơi khác. Ở trung tâm Thái Bình Dương, các loài thực vật còn nghèo hơn và một số động vật mới được thổ dân nhập nội như chó, lợn, chuột. Từng nhóm nhỏ cư dân đã từ Châu Á di cư từng đợt tới các đảo ở Thái Bình Dương. Người Pichmê (Pygmés) và người Papua (Papua) đã đến Niu Ghinê và Niu Hêbrit (New Hebrides) khoảng 25 nghìn năm trước đây. Văn hoá Pôlynêdi đã truyền tới Mêlanêdi và Micrônêdi khoảng2 nghìn năm tCn.; các đảo Fiji mới có người ở vào thế kỉ 10 và nhiều đảo vẫn chưa có người ở trước khi người Âu tới. Người Pôlynêdi (Polynesian) sinh sống bằng nghề cá ven biển, trồng trọt và chăn nuôi lợn, gà, chó. Một số thổ dân Ôxtrâylia sống bằng săn bắt và hái lượm, họ không dùng kim loại, không biết dệt vải (trừ ở tây Micrônêdi), không biết dùng bánh xe và bàn nặn nồi đất. Như vậy, trình độ văn minh của họ mới ở thời đá mới ngay giữa thế kỉ 19.

Những cuộc thám hiểm CĐD bắt đầu từ thế kỉ 16, tiếp tục trong thế kỉ 17, mãi tới thế kỉ 18 mới hoàn thành. Năm 1514, nhà thám hiểm Tây Ban Nha Banboa (V. N. de Balboa) phát hiện ra Thái Bình Dương; nhà thám hiểm người Bồ Đào Nha Magienlăng (F. de Magellan; dạng phiên âm khác: Magiêlan) vượt qua Thái Bình Dương chỉ gặp các đảo Tuamôtu và Carôlin (Caroline). Người Tây Ban Nha tìm ra đảo Xôlômôn (Solomon) và quần đảo Mackidơ (Marquises; 1567 - 68), đảo Cuc (Cook; 1606), đảo Niu Ghinê (1606). Người Hà Lan tìm ra Ôxtrâylia (1606), Niu Zilân, Fiji (1642 - 43). Năm 1722, nhà thám hiểm người Hà Lan Rôghêven (J. Roggeveen) tới đảo Pacơ (Pâques) và Xamoa. Năm 1768, nhà hàng hải người Pháp Buganhvin (L. A. de Bougainville) qua Tahiti (Tahiti), Xamoa, Niu Hêbrit. Nhà hàng hải người Anh Cuc (J. Cook) ba lần qua CĐD đã phát hiện các đảo và quần đảo: Mackidơ, Fiji (Fiji), Tân Calêđôni, Haoai, Crixmơt (Christmas), Xanđuych (Sandwich) (1769, 1772 - 75, 1776 - 79). Để chinh phục CĐD, người Châu Âu bắt đầu gửi các hội Truyền giáo đến đảo: Hội Truyền giáo Anh đến Tahiti (1797), đến Niu Zilân (1814), đến Tônga (1822), Fiji (1835). Đạo Kitô đến Carôlin và Marian. Đạo Tin Lành đến Gămbia (1834), Mackidơ (1838), Tân Calêđôni (1843), cạnh tranh với Anh ở Haoai (Hawaii) và Tahiti (Tahiti; 1836). Sau đó tới giai đoạn chiếm đóng thuộc địa: Pháp chiếm các đảo Mackidơ (1842), Tahiti (1842), Futuna (Futuna; 1842), Niu Calêđôni (1853); Anh chiếm Đông Niu Zilân (1843 - 45), Fiji (1874); Đức chiếm Xamoa (1879), Macsan (1885), lấy Carôlin (Caroline), Palau (Palau) và Marian (Mariane; 1899) từ người Tây Ban Nha; Hoa Kì chiếm Haoai (1898), Guam (Guam), Uâycơ (Wake); những năm 1888 - 1900, Anh chiếm các đảo Cuc, Ghinbơt (Gilbert), Êlit (Ellice), vv. Như vậy trong thời gian 1840 - 1900, tất cả CĐD đã được phân chia xong.

Trong Chiến tranh thế giới I (1914 - 18), Ôxtrâylia và Niu Zilân chiếm các thuộc địa của Đức, Niu Ghinê, Xamoa; Nhật Bản chiếm Macsan, Marian và Carôlin. Sau chiến tranh, kinh tế các đảo phát triển với việc trồng dừa, cà phê, ca cao, dứa và khai thác mỏ niken ở Tân Calêđôni, photphat ở Nauru, Angô (Angaur), vàng ở Niu Ghinê.

Từ 1947, nhiều đảo đã được tự trị hoặc giành được độc lập, các thuộc địa của Pháp trở thành lãnh thổ hải ngoại của Pháp, Haoai trở thành bang thứ 50 của Hoa Kì (1959). Các nước độc lập là Xamoa (1962), Nauru (1968), Fiji và Tônga (1970), Papua Niu Ghinê (1975), Xôlômôn (1978), Tuvalu (trước là Êlit, 1978), Kiribati (trước là Ghinbơt, 1979), Vanuatu (Vanuatu; trước là Niu Hêbrit, 1980), Cộng hoà Quần đảo Macsan.