Tư Duy Cơ Giới- Tư Duy Hệ Thống- Tư Duy Phức Hợp

(lược trích bài “Giáo sư Chu Hảo: Bản tính tò mò sẽ luôn đẩy tư duy khoa học lao lên phía trước” (phỏng vấn Gs Chu Hảo), bookhunterclub.com, 13-5-2016)

1 Tư duy-Trong khái niệm Tư duy Khoa học có 2 thành tố: Tư duy và Khoa học. Trong ngữ cảnh này Tư duy được hiểu là suy nghĩ một cách có chủ đích và có phương pháp nhằm giải quyết (nhận thức, lý giải, phán đoán …) 1 vấn đề nào đó. Trong đó suy nghĩ là hoạt động tinh thần dựa trên cơ sở các phản ứng tâm-sinh lý xảy ra trong bộ não người. Như vậy cũng có thể hiểu Tư duy là sản phẩm hoạt động tinh thần cao nhất của bộ não người, phản ánh hiện thực khách quan dưới dạng các khái niệm, thông qua nhận thức, lý giải, phán đoán …

2 Khoa học- Còn Khoa học ở đây là Khoa học duy lý-thực chứng, được hình thành từ thế kỷ 17.

3 Tư duy Khoa học- Như vậy Tư duy Khoa học có thể hiểu đơn giản là nhận thức,lý giải,phán đoán… hiện thực khách quan dưới dạng các khái niệm có lý luận chặt chẽ và có bằng chứng xác thực.

4 Tư duy cơ giới (từ thế kỷ 17-19)- Tư duy Khoa học cổ điển (còn gọi là Tư duy cơ giới), gắn liền với cuộc cách mạng khoa học lần thứ nhất với:- giả thuyết có nhiều Mặt trời và nhiều hành tinh như Trái đất của Bruno (1548-1600)- thuyết Nhật tâm khẳng định Trái đất quay quanh Mặt trời; quan sát bầu trời bằng kính thiên văn của Copernicus (1573-1630)- Galilei (1564-1642)- và đặc biệt là Thuyết Cơ học của Newton (1642-1727). Các nguyên tắc của tư duy khoa học cổ điển (hay tư duy cơ giới) là: +Quy giản luận (cắt mảnh, phân đoạn) + Tất định luận (1 nguyên nhân chỉ có 1 kết quả) +và Nhị nguyên luận (âm-dương, trắng-đen, thiện-ác rạch ròi)- Những thành tựu của nền khoa học cổ điển dựa trên các quy tắc này đã đạt được những thành công vang dội, đến nỗi loài người đã ngộ nhận tính vạn năng của khoa học cổ điển, tin rằng học thuyết của Newton (về cơ học) và muộn hơn chút nữa, của Maxwell (1831-1879) về điện từ trường, có thể giải quyết được mọi vấn đề về Vũ trụ và Vạn vật. Sau những thành công ban đầu của nền khoa học cổ điển, thế giới tự nhiên đã bị tổn thương nặng nề vào cuối thế kỳ 19 khi có những bằng chứng thực nghiệm cho thấy rằng các học thuyết của khoa học cổ điển không còn áp dụng được cho thế giới ngoài vùng có thể trải nghiệm trực tiếp bằng các giác quan của con người: + thế giới vi mô (có kích thước hạt nguyên tử, khoảng 10 lũy thừa -8 cm) + và thế giới vĩ mô (có kích thước vũ trụ hàng chục tỷ năm ánh sáng). Và cuộc cách mạng khoa học lần thứ hai bắt đầu với sự xuất hiện của : +Thuyết tương đối của Einstein (1879-1955), + Thuyết lượng tử của N.Bohr (1885-1962), Heisenberg (1901-1976) và nhiều thuyết khác… đã buộc loài người phải thay đổi tư duy một lần nữa.

5 Tư duy Hệ thống (cuối thế kỷ 20 đến nay)- Từ khoa học cổ điển sang khoa học hiện đại, từ tư duy cơ giới chuyển sang tư duy hệ thống. +Từ nay không gian và thời gian không là tuyệt đối và hoàn toàn độc lập mà là tương đối và phụ thuộc lẫn nhau + Các “hạt” vi mô vừa có tính sóng vừa có tính hạt (lưỡng tính sóng hạt), hoạt động tuân theo Nguyên lý bất định Heisenberg và Nguyên lỳ bổ sung Bohr + Không có khách thể tuyệt đối, không tồn tại tính “khách quan khoa học” trọn vẹn như các nhà duy vật truyền thống vẫn tưởng + Khác với tư duy cơ giới, tư duy hệ thống dựa trên nguyên tắc khác hẳn: – Xem xét đối tượng trong toàn cục chứ không “cắt mảnh”, – Xác định đúng qui mô và mối tương quan giữa Hệ thống “mẹ” và các Hệ thống “con”, -Chấp nhận rằng Bất định (không có gì là chắc chắn trăm phần trăm) và Ngẫu nhiên (với tỷ lệ xác xuất xảy ra khác nhau) là bản chất của các hiện tượng trong thế giới vi mô cũng như ở kích thước vũ trụ.- Thừa nhận tính Bất toàn của mọi giả thuyết khoa học, rằng không có Tiền đề nào là đầy đủ và phi mâu thuẫn như Godel (1906-1978) đã chỉ ra từ năm 1931 mà đến nay mới được thừa nhận rộng rãi trong khoa học. Các nguyên tắc này đã đảm bảo cho khoa học và tiếp theo là công nghệ đạt tới những đỉnh cao chói lọi. Tuy nhiên từ trên đỉnh cao ngây ngất ấy, loài người mới giật mình nhận ra mặt trái của tấm huân chương Khoa học & Công nghệ còn tồi tệ hơn nhiều như người ta vẫn tưởng: + Môi trường sinh thái của Trái đất, ngôi nhà chung của nhân loại, đang bị tàn phá một cách nhẫn tâm, + Văn hóa, đạo đức đã bước sang giai đoạn khủng hoảng (vì thế mới xuất hiện các trào lưu Hậu hiện đại, hay Giải cấu trúc …). Lại một lần nữa, Tư duy Khoa học phải thay đổi để vượt khỏi những rào cản đang ràng buộc trí tuệ con người. Tư duy phức hợp đã ra đời trong hoàn cảnh đó.

6 Tư duy phức hợp- Người mở đường cho Tư duy Phức hợp là nhà triết học người Pháp Edgar Morin (1921-2013). Đây là phương pháp tư duy chú trọng đến tính phức hợp của các đối tượng quan sát, dựa trên các tri thức liên ngành và xuyên ngành. Những nguyên tắc cơ bản của Tư duy Phức hợp là: – Nguyên tắc Đối hợp logic, cho phép duy trì sự đối lập đến độ tiêu hủy lẫn nhau trong lòng khối thống nhất có thể hợp tác kiến tạo. – Nguyên tắc Đệ quy tổ chức, cho rằng kết quả đồng thời là nguyên nhân trong quá trình sản sinh ra nó trong quá trình tái tổ chức. – Nguyên tắc Toàn hình nói rằng bộ phận nằm trong toàn thể, đồng thời toàn thể cũng nằm trong bộ phận.

7 Tư duy Phức hợp có thể đóng vai trò Tư duy của một nền “khoa học mới” sẽ xuất hiện trong tương lai (nửa cuối thế kỷ 21?) để trả lời thuyết phục hơn cho câu hỏi “Thực tại là gì?”, ” Nguồn gốc Bản thiết kế vĩ đại của Vũ trụ vô cùng hài hòa và Sự sống hết sức kỳ diệu là gì?”, ” Đâu là giới hạn của trí tuệ con người?” , vv.. Bản tính tò mò của con người sẽ không ngừng đẩy Tư duy Khoa học lao lên phía trước, nhưng chắc là không phải là không có giới hạn? (hết trích)  ( ống kính văn hóa 7 )

Share this:

• X
• Facebook

Related