Tượng Chăm Lạ Một Minh Văn Bí ẩn ở Chùa Linh Sơn, Quy Nhơn

Hải Giang - một ốc đảo chỉ rộng khoảng 1,2km2 thuộc xã Nhơn Hải, Quy Nhơn có ngôi cổ tự nằm trong dãy núi Phương Mai, tên gọi là "chùa Linh Sơn"; ngôi chùa tọa lạc trên một triền núi bằng phẳng. Người dân địa phương không biết chùa được xây dựng từ khi nào, chỉ biết nó đã tồn tại ở đây từ rất lâu. Hiện trong gian chính diện đang thờ pho tượng một tu sĩ Hời (Chăm), toàn thân được tạc bằng đá màu đen rất lạ, pho tượng cổ cho ta một cảm giác kỳ bí, lạ lẫm, thiêng liêng…

Đi tìm pho tượng tu sĩ đen

Con đường trải thảm bê tông chạy ven biển Quy Nhơn, cùng với chiếc cầu vượt biển Thị Nại hiện đã nối liền Quy Nhơn với 3 xã bán đảo Nhơn Lý; Nhơn Hội; Nhơn Hải. Đường ra đảo Nhơn Hải tuyệt đẹp đã thôi thúc chúng tôi làm một chuyến vượt đầm Thị Nại ra thăm pho "tượng Phật Lồi" ngàn tuổi ở đảo Hải Giang nằm bên kia dãy núi Phương Mai…

Từ trung tâm xã bán đảo Nhơn Hải, chúng tôi nhờ người thuê giúp một chiếc ghe máy nhỏ của ngư dân để đến Hải Giang - nơi có ngôi chùa Linh Sơn và pho tượng Phật Lồi ngàn tuổi. Phải mất đến 30 phút chạy thuyền máy, vượt qua những con sóng hung hãn, vỗ liên tục vào mạn thuyền tung bọt trắng xóa, anh ngư dân trẻ chạy thuyền men theo các vách núi. Từ dưới lòng biển sâu, dãy núi Phương Mai như đang trồi lên càng lúc càng vươn cao lừng lững, con thuyền nhỏ luồn lách giữa các khối đá ngầm trên biển Hải Giang, vượt qua "Mũi Yến" mất chừng 15 phút, chúng tôi đã nhìn thấy một làng biển xuất hiện phía xa…

Pho tượng Phật Lồi màu đen tuyền mặc áo màu vàng.

Đó là làng chài Hải Giang! - anh ngư dân trẻ nói với chúng tôi. Hải Giang hiện là một đơn vị hành chính cấp thôn, trực thuộc xã đảo Nhơn Hải, vì có địa thế một bên là núi cao và một bên là biển xanh (không có đường bộ), nên chúng tôi gọi đây là một ốc đảo. Dân cư làng chài quanh năm sống tách biệt với dân thành phố vì điều kiện giao thông cách trở. Trên đảo tuyệt nhiên không nghe hoặc thấy bất cứ một phương tiện xe cơ giới nào chuyển động. Nghĩa là ở đây không có ôtô; không có xe máy và không có cả… xe đạp!.

Vị cán bộ cho biết, toàn thôn Hải Giang hiện có khoảng 125 hộ gia đình, với hơn 500 nhân khẩu. Trên đảo chỉ có gần trăm nóc nhà, hầu hết đều là nhà xây cấp 4 nằm dọc theo cồn cát ven biển, phía sau lưng là ngọn núi Phương Mai vươn mình ra hai mặt, một giáp với biển - một hướng về thành phố Quy Nhơn. Dãy núi này tạo ra một thung lũng bao bọc làng chài nhỏ bên dưới.

Người dân trên đảo rất hiếu khách, nghe chúng tôi hỏi đường lên "chùa Phật Lồi" (chùa Linh Sơn) ai cũng nhiệt tình hướng dẫn, thậm chí một số thanh, thiếu niên đang chơi đùa cũng sẵn sàng bỏ cuộc vui làm tình nguyện viên dẫn đường cho chúng tôi, chúng tôi có cảm giác nhờ môi trường sống tốt nên thanh, thiếu niên ở đây hiền và tốt bụng hơn trên phố Quy Nhơn…

Pho tượng Chăm trong khu quy hoạch

Vốn là một làng chài nhỏ, diện tích khoảng 120 héc ta, nhưng đã nhiều năm nay, thôn Hải Giang nằm trong vùng quy hoạch của tỉnh. Nghe đâu Bình Định đang có chủ trương liên kết với một số nhà đầu tư nước ngoài để biến Hải Giang thành một khu du lịch sinh thái, vui chơi giải trí đặc biệt. Hải Giang từ lâu đã được ghi tên vào lộ trình phát triển tổng thể của khu kinh tế - công nghiệp - thương mại - du lịch Quy Nhơn - Nhơn Hội. Tại đây nghe đồn nhà nước sẽ cho xây dựng một Casino quốc tế và nhiều dịch vụ du lịch biển hấp dẫn khác dành cho khách du lịch nhà giàu từ nước ngoài đến vui chơi, giải trí và tắm biển. Tuy vậy các dự án tuyệt vời này đến nay vẫn đang "treo" đâu đó.

Anh Đặng Thanh Dũng - cán bộ lãnh đạo xã Nhơn Hải kể rằng, pho tượng phật lồi này đã có mặt từ rất lâu ở chùa Linh Sơn. Dù nằm cách Quy Nhơn chỉ khoảng dăm ba hải lý, thế nhưng ít được quan tâm đầu tư, giữ gìn, tôn tạo… Những thông tin ấy đã lý giải với tôi vì sao chùa Linh Sơn đến nay gần như là một ngôi chùa hoang. Trong chùa không có sư sãi; người dân trong thôn từ nhiều năm nay đã giao phó cho ông Đoàn Nghiệp (69 tuổi) chuyên lo việc hương khói. Ông Nghiệp là người giữ chìa khóa chùa. Ai muốn lên chùa cúng bái, thăm thú pho tượng tu sĩ này đều phải đến tìm ông, nhờ dẫn đường lên núi, mở khóa nhà chùa mới vào bên trong được.

Bí mật pho tượng Chăm

Trong bản danh mục kiểm kê của các học giả Pháp (1932) hiện còn lưu giữ ở Bình Định, minh văn Chămpa có trên 170 bản, Bảo tàng tại Bình Định thống kê có 19 minh văn. Năm 1994, trong quá trình trùng tu tháp Đôi (Quy Nhơn), các nhà khảo cổ đã phát hiện một minh văn hình trụ. Tượng Bồ Tát chùa Phật Lồi Hải Giang là minh văn thứ hai mới phát hiện sau này ở Bình Định. Chùa Phật Lồi còn có tên chữ là "Linh Sơn Cổ Tự". Ban hộ tự được người dân làng chài bầu để chăm sóc, lễ bái chùa. Ngoài 2 ngày rằm và mùng một (âm lịch) hàng tháng, chùa chỉ có một ngày tế lễ lớn hằng năm vào Rằm tháng Giêng âm lịch.

11 dòng chữ lạ ở tấm bia gắn sau lưng pho tượng.

Chùa Phật Lồi được tạo dựng từ khi người dân Hải Giang tình cờ phát hiện tượng Phật bằng đá từ dưới đất lồi lên trên ruộng canh tác dưới chân đồi (cách nay khoảng 200 năm). Sau ba lần di chuyển (từ thấp lên cao), ngày nay chùa được tọa lạc trên một ngọn đồi thuộc dãy núi Phương Mai, cách địa điểm phát hiện tượng khoảng 300m về phía Tây.

Lúc đầu chùa được xây dựng để thờ Phật Lồi, sự linh thiêng của chùa đã khiến một số thiện nam tín nữ phát tâm cúng dường cho chùa một số tượng Phật và tượng Bồ Tát khác, đồng thời xây dựng, tu bổ chùa hàng năm. Chùa do dân làng chài tạo dựng, trải qua nhiều lần xây dựng và di chuyển, được các thế hệ con cháu gìn giữ tu bổ tôn tạo, gắn với những câu chuyện huyền bí về tượng Phật Lồi.

Cụ Đoàn Nghiệp dẫn đường lên chùa Linh Sơn.

Tượng Phật Lồi là một tác phẩm điêu khắc Chămpa bằng sa thạch, cao 80cm, ngang 46cm, được chế tác dưới dạng một vị Bồ Tát ngồi trong tư thế thiền định, chân xếp bàn, tay phải lần tràng hạt, tay trái đặt ngửa trên hai chân xếp bàn. Khuôn mặt trầm tư nhìn thẳng, cằm hơi nhọn, trán cao, mắt nhỏ, miệng rộng, ria mép rất dày, râu dài vuốt nhọn, đầu đội mũ hình trụ cao, có khắc bùa gọi là "Omkar", tượng trưng cho vũ trụ quan. Đây là một quan niệm xuất phát từ Ấn Độ. Trên trán có ba vạch ngang nằm song song tượng trưng cho ba ngôi (Shiva, Visnu, Brahma). Thân tượng trần, có dải vải nhỏ vắt chéo qua vai trái, bụng mang thắt lưng.

Đáng chú ý, lưng tượng là một tấm bia hình ngũ giác, đỉnh nhọn, cao 60cm, rộng 45cm, có 11 dòng chữ Chămpa cổ. Mặc dù nhân dân làng chài phát hiện tượng và lập chùa thờ cúng từ rất lâu, nhưng do giao thông cách trở và được dân làng mặc y phục (áo cà sa màu vàng), đội mũ nên tượng Bồ Tát Hải Giang ít người biết và xem tượng tường tận. Minh văn bị che kín trong những lớp vải y phục của tượng, chưa được các nhà chuyên môn và cơ quan chức năng phát hiện, kiểm kê, giải mã.

Trong tín ngưỡng Ấn Độ giáo, các vị Phật và các Bồ Tát cũng là những vị thần trong hệ thống chung của các vị thần truyền thống của văn hóa Ấn Độ. Phật được xem là hóa thân của Vishnu và tượng Phật cũng mang những đặc trưng của Vishnu như ngồi dưới tán rắn Naga bảy đầu, hoặc cũng pha trộn cùng đặc trưng của Shiva với con mắt thứ ba trên trán.

Mở cổng vào chùa.

Tuy nhiên, chúng ta thường quen với cách nhìn Phật giáo như một tôn giáo độc lập và quen với ảnh, tượng ở các chùa Việt Nam vốn chịu nhiều ảnh hưởng của Phật giáo Trung Hoa. Do vậy, nhiều người cảm thấy lạ khi gặp các tượng Phật, tượng Bồ Tát trong kiểu dáng khác thường, như tượng Phật hoặc Bồ Tát thay vì ngồi xếp bàn thiền định trên tòa sen lại có dáng ngồi buông thõng hai chân hoặc co một chân, đưa đầu gối lên gần cằm; hoặc các tượng Bồ Tát Quan Âm lẽ ra có y phục kín đáo thì trong nghệ thuật điêu khắc Chăm lại được tạc ngực trần, cặp vú lớn nổi bật trong bố cục. Tượng Bồ Tát ở chùa Phật Lồi Hải Giang cũng không ngoại lệ.

Nhận định ban đầu, đây là pho tượng mang phong cách Chăm muộn, chữ khắc trong văn bia giống văn bia tháp Pokrong Garai (Ninh Thuận), có niên đại khoảng thế kỷ XI-XIII.

Tượng chân dung Bồ Tát ở Hải Giang là tượng duy nhất được biết ở tỉnh Bình Định, tượng được thể hiện gắn với văn bia sau lưng là một loại hình hiếm thấy trong điêu khắc Chămpa. Một di sản quý hiếm cần được bảo tồn, nghiên cứu giải mã, nhận diện và xác định giá trị lịch sử. Đối với di sản văn hóa Chămpa, minh văn là một loại di tích có giá trị về văn bản học cực kỳ quan trọng.

Đất võ Bình Định ngàn năm trước từng là kinh đô của Vương quốc Chămpa, hiện ở đây vẫn còn lưu lại dấu tích của một nền văn minh cổ đã bị mai một. Những cuộc khai quật tự phát của cư dân địa phương và của các cơ quan văn hóa, bảo tàng trong hàng chục năm nay đã phát hiện nhiều di vật Chăm cổ. Cư dân địa phương trong lúc canh tác đã tình cờ tìm thấy những buồng cau, lá trầu và những vật dụng thờ cúng bằng vàng. Nhiều tượng Chăm cổ có hình voi, bò, rắn, thủy quái... nằm dưới lòng đất từ hàng ngàn năm, đã được phát hiện, khai quật.

Các công trình nghiên cứu sử học và khảo cổ học cho thấy, tỉnh Bình Định trước đây là một trong những địa phương thuộc cư dân tiền sử Sa Huỳnh và sau này là một trong những tiểu vùng của Vương quốc Chămpa. Quy Nhơn cũng thuộc vùng đất Vijava (từ thế kỷ XI đến XV, từng là kinh đô của vương quốc Chămpa, (1000 - 1471).

Ở Bình Định có nhiều phế tích của tháp Chăm, một số giếng cổ hình vuông; rắn Naga; trụ văn bia; tượng thần điểu Garuđa; phù điêu Lăng Ông; khu mộ cổ, tượng tu sĩ... có lẽ bức tượng lạ tại thôn Hải Giang - xã Nhơn Hải, thành phố Quy Nhơn cũng là một trong những di sản văn hóa Chăm độc đáo được người dân phát hiện từ lâu.

Tuy vậy, để hiểu hơn về những di sản cổ đại có một không hai này, có lẽ cần thêm thời gian và công sức để các nhà nghiên cứu tìm hiểu và phát hiện. Điều rất cần hiện nay đối với tất cả chúng ta chính là việc tạo các điều kiện tốt nhất để bảo vệ và tôn tạo những di sản quý hiếm ấy không những đối với chúng ta mà đó còn là di sản văn hóa của thế giới