"Văn Hóa Tộc Người đang Bị Mai Một" - Báo Nhân Dân

PV: Thưa ông, đã có nhiều cảnh báo về sự mai một bản sắc văn hóa các tộc người do tác động của giao lưu văn hóa và phát triển kinh tế. Thực trạng này ở Hà Giang đang diễn ra như thế nào?

Ông Nguyễn Trùng Thương: Hà Giang là tỉnh miền núi có 23 dân tộc anh em chung sống, trong đó có bốn tộc người chỉ có ở Hà Giang, là La Chí, Pà Thẻn, Pu Péo và Bố Y. Ðây cũng là những dân tộc thiểu số mà cộng đồng người hiện còn rất ít, chỉ từ 400 đến 1.000 người, song, đó lại là những tộc người có nền văn hóa rất đặc sắc (về chữ viết, sắc phục, lễ nghi...).

Trong số 23 dân tộc sinh sống ở Hà Giang, có 16 dân tộc có bản làng, có bản sắc văn hóa rõ nét. Tuy nhiên, thực tế là công nghiệp hóa, hiện đại hóa phát triển càng nhanh thì sự mai một của văn hóa dân tộc cũng gia tăng, bản sắc văn hóa các dân tộc đang đối mặt với nguy cơ bị đẩy lùi.

Trong các yếu tố hình thành nên bản sắc văn hóa tộc người, tiếng nói đang bị đe dọa nhiều nhất. Lớp trẻ các dân tộc ngày nay rất ít người biết nói tiếng mẹ đẻ, một phần do nhu cầu muốn làm ăn thì phải biết nói tiếng phổ thông, một phần là do khi trẻ đến trường hầu hết đều học tiếng phổ thông, chỉ có một số điểm trường dạy tiếng Tày, Nùng.

Trang phục cũng vậy, thanh niên hầu hết đều chỉ thích mặc đồ âu phục, không biết dệt may trang phục dân tộc mình... Người La Chí chỉ có khoảng 20% số người trên 70 tuổi biết được dân ca, chữ viết và tiếng nói cổ của họ, còn khoảng 80% có thiên hướng "di" về tộc người Nùng, nên hiện nay tiếng nói của người La Chí phần nhiều ảnh hưởng bởi tiếng Nùng; tộc Bố Y: chỉ còn khoảng 5% hiểu khoảng 80% dân ca, chữ viết và tiếng nói cổ; khoảng 20% số người hiểu được khoảng 50%, còn lớp trẻ hầu như không biết...

PV: Trước thực trạng đáng báo động như vậy, với trách nhiệm của mình, Sở Văn hóa - Thông tin Hà Giang đã có những giải pháp gì?

Ông Nguyễn Trùng Thương: Các giá trị văn hóa vật thể cũng là rất cần có biện pháp lưu giữ, làm minh chứng hùng hồn cho truyền thống văn hóa đặc sắc của các dân tộc. Nếu chúng ta không nhanh tay, thì những giá trị gốc sẽ bị mai một, thất truyền.

Nhận thức như vậy, nên từ năm 1994, ngành văn hóa- thông tin Hà Giang đã xây dựng và tiến hành đề án khảo sát, đánh giá tổng thể các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc, trong đó các giá trị văn hóa vật thể được tập trung đánh giá rất sâu, như một cuộc kiểm kê lại các giá trị văn hóa của 23 dân tộc, để lên kế hoạch lưu giữ. Bước tiếp theo, chúng tôi đã xây dựng và tiến hành 16 đề án nghiên cứu văn hóa phi vật thể của các dân tộc, như đề án Hát dân ca của người Bố Y, Bảo tồn phong tục tập quán và hát dân ca của dân tộc Tày, hay Khôi phục Tết Khu-cù-tê của người La Chí...

PV: Nhiều vấn đề đặt ra cùng một lúc như vậy, liệu tính khả thi và chất lượng của các dự án có được bảo đảm?

Ông Nguyễn Trùng Thương: Ðể làm tốt các chương trình đã đặt ra, chúng tôi nhận thức vấn đề cần quan tâm đầu tiên là nguồn lực con người. Có thể nói, hiện nay chúng tôi chưa thật sự hài lòng, nhưng ngành văn hóa - thông tin của tỉnh cũng đã xây dựng được một đội ngũ cán bộ đủ sức nghiên cứu, sưu tầm và lưu giữ lại các giá trị văn hóa truyền thống của các tộc người. Bên cạnh đó, chúng tôi nhận được sự hợp tác của nhiều cơ quan nghiên cứu chuyên ngành như Viện Âm nhạc, Viện Văn hóa - Thông tin...

Ðiều chúng tôi băn khoăn hiện nay là giai đoạn hai của dự án, hay còn gọi là "hậu" dự án, vì khi phát hiện các giá trị bị mai một, thì chúng ta phải xác định phương hướng đúng để khôi phục, bảo tồn, và một vấn đề không kém phần quan trọng là phải có kinh phí để thực hiện các dự án khôi phục, bảo tồn đó. Khắc phục khó khăn chung của ngành, chúng tôi đã kêu gọi và nhận được sự tài trợ của một số chính phủ, tổ chức quốc tế như dự án Truyền bá việc thổi khèn và sản xuất khèn Mông, do Quỹ Hợp tác phát triển văn hóa Ðan Mạch thực hiện tại xã Lũng Thầu, huyện Ðồng Văn.

PV: Về phía cộng đồng, các tộc người, nhất là lớp trẻ, có thái độ như thế nào đối với các dự án?

Ông Nguyễn Trùng Thương: Có hai trạng thái. Những người hiểu và quý trọng, thấy cần phải bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống, thì lại thiếu kinh nghiệm, thiếu thực tiễn, không nắm được hết những nét đặc sắc của từng phong tục, tập quán...

Trong khi, những người dân địa phương nắm giữ "kho báu truyền thống" thì lại không có khả năng truyền dạy, phổ biến cho mọi người. Hà Giang có nghệ nhân thổi khèn Mông hay nhất Việt Nam Giàng Dúng Sài, đã đi biểu diễn ở Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, tham dự nhiều hội diễn toàn quốc đều đoạt huy chương vàng, nhưng lại không thể giảng giải về cái hay, cái đẹp và truyền dạy kỹ thuật thổi khèn điêu luyện của ông cho các bạn trẻ. Có lẽ vấn đề nằm ở khoảng cách giữa trạng thái của hai đối tượng ấy.

PV: Liệu đây có phải là những vấn đề của riêng Hà Giang?

Ông Nguyễn Trùng Thương: Hà Giang có số dân tộc đứng vào hàng thứ 8, thứ 9 trong cả nước. Có những địa phương có từ 28 đến 29 dân tộc anh em cùng chung sống. Tôi cũng đã có dịp đi khảo sát ở nhiều địa phương khác, nhất là các tỉnh miền núi phía bắc, nhận thấy đều đang ở tình trạng giống nhau về mức độ đồng hóa và mai một bản sắc dân tộc.

PV: Ðể giải quyết một vấn đề lớn như vậy, phải chăng cần có một sự phối hợp đa ngành, chứ không thể riêng ngành văn hóa- thông tin "đơn thương độc mã" trong công cuộc phục hồi và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống?

Ông Nguyễn Trùng Thương: Ngành văn hóa - thông tin vẫn là chủ thể, là nơi trực tiếp đề xuất các phương án khôi phục, bảo tồn. Nhưng về lâu dài, cần có chiến lược cụ thể để bảo tồn giá trị văn hóa các tộc người. Cá nhân tôi cho rằng, để bảo tồn, không gì tốt bằng việc truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, như tiếng nói cổ của con người (không gì in dấu lâu bằng lời ru của mẹ, lời dạy của ông bà, người thân trong gia đình...) chứ nếu bảo mở một trường để dạy nhiều thứ tiếng thì cũng không hợp lý.

Cũng không có nghĩa là chúng ta "bế quan tỏa cảng" thì mới bảo vệ được bản sắc. Nếu đóng cửa thì văn hóa không thể phát triển. Văn hóa phải được giao lưu, phải được phô diễn cái hay, cái đẹp của mình. Vấn đề là chúng ta có gì, và phô diễn có đúng bản sắc hay không.

PV: Xin cảm ơn ông.

LUÂN VŨ  thực hiện