Vần Và Nhịp Trong Thơ Ca Việt Nam Và Lục Bát - Tho Luc Bat
Có thể bạn quan tâm
Thứ ba, 24/02/2026,
Trang chủ
Liên hệ với ban biên tập - Lục bát mỗi ngày
- Thành viên Lục Bát
- Sự kiện nhân vật
- Lục Bát xưa và nay
- Văn hóa tâm linh
- Tác giả - Chùm thơ
- Lục Bát quán
- Mõ làng Lục Bát
- Câu lạc bộ Lục Bát
- Sưu tầm & Giới thiệu
- Sách đẹp - Sách hay
- Diễn đàn lục bát
- Thư ngỏ
- Trương Nam Chi: Lần đầu viết thơ cho thiếu nhi
- Thi ca điểm hẹn : Nhà thơ Cúc Vàng gọi mặt trời thức giấc
- Hẹn nhau Ngày Thơ Lục Bát - Một ca khúc ý nghĩa ra đời vào đúng Lễ hội Lục Bát Nhâm Thìn
- Nhà văn Đặng Vương Hưng nói về Nhật ký chiến trường nhân ngày 27 tháng 7
- Chương trình thơ ca hòa điệu HTV 9 - Nhà thơ Lê Minh Dung
- Chương trình thơ ca hòa điệu HTV 9 - Nhà thơ Nguyễn Đình Trọng
- Ca khúc hát về Lục bát Việt Nam- Thơ Nguyễn Đình Trọng- Nhạc Nguyễn Thịnh
- Bao giờ Việt Nam có điệu nhảy nổi tiếng như Gangnam Style ?
- Lục bát tháng bảy- Thơ: Lưu Thế Quyền - Thể hiện: Nghệ sĩ Ngọc Cao.
- Nhật ký An ninh TV ngày 30/4/2015
- Chương trình VOH giới thiệu CLB Lục Bát SG
- Truyền hình Quốc phòng giới thiệu sách Phi công Mỹ ở Việt Nam
- Nhà văn Đặng Vương Hưng và "Chuyện tem ngày Tết"
- Ước Mơ Trẻ Mồ Côi (Thơ: Thanh Tỉnh - Nhạc: Trịnh Thùy Mỹ - Trình Bày: Đông Quân)
- Ca khúc Thắm Nồng Tình Ta (Thơ: Lê Ngũ Nam Phong - Nhạc: Trịnh Thùy Mỹ - Trình Bày: Huỳnh Thật)
- Giã bạn (thơ Nguyễn Đình Trọng- nhạc Nguyễn Thịnh- ca sĩ Đoàn minh)
- Đại tướng Võ Nguyên Giáp- Người là bài ca bất tử ( thơ Nguyễn Văn Tuấn, nhạc Trần Xuân Lâm)
- Ca khúc "Chiến sĩ Gạc Ma"- Nhac và lời: Đoàn Đức yên Khang
- Ca khúc Võ Nguyên Giáp Sáng vòng nguyệt quế (Thơ Trương Nam Chi- Nhạc Trịnh Thùy Mỹ- ca sĩ Ngọc Biển)
- Nhà văn Đặng Vương Hưng nói về Nhật ký Bùi Kim Đỉnh tại Phú Thọ
-
Hơn 37.000 người chết trong động đất Thổ Nhĩ Kỳ, Syria -
Thổ Nhĩ Kỳ có thể đã dịch chuyển ba mét sau động đất -
Chat GPT (Generative Pre-trained Transformer) có thể làm thơ? -
Họa sĩ Đặng Ái Việt và hành trình 8 năm rong ruổi khắc họa chân dung gần 1700 bà mẹ Việt Nam anh hùng -
Cận cảnh từ A - Z quy trình làm cốm thơm nức của làng cốm Mễ Trì -
Cuộc sống cả đời không tách rời của những cặp sinh đôi dính liền -
TÊN CÁC ĐẢO THUỘC QUẦN ĐẢO TRƯỜNG SA -
Gia Lai: Xuân về, những cô gái “phố núi” xúng xính áo dài dạo phố hoa -
Năm Kỷ Hợi, tìm hiểu về những chính trị gia tuổi Hợi -
Phong tục đẹp ngày xuân của người Việt
Vần và nhịp trong thơ ca Việt Nam và Lục Bát (07/08/2009) I. VẦN
Thơ ca Trung Quốc, tất cả vần được qui định thành 106 bộ. Một bài thơ đã gieo vần ở bộ nào thì chỉ được lấy vần ở bộ ấy, không được lấy sang bộ khác.
Thơ ca tiếng Việt không có một qui định vần bộ nào. Từ nào có quan hệ với Trung Quốc thì có thể phỏng theo, còn những từ thuần Việt thì theo qui luật âm thanh của tiếng Việt. Bởi vậy, vần chính trong một bài thơ Việt là do người làm thơ chọn lấy, coi như là vần chủ. Vần chủ đó có thể ghép với những vần đọc với giọng na ná, gọi là vần thông.
Các nhà nghiên cứu Bùi Văn Nguyên, Hà Minh Đức (Thơ ca Việt Nam hình thức và thể loại) đã tóm tắt qui luật về vần như sau:
1. Về thanh bằng thông với nhau
- Nếu cùng một thanh thì phụ âm đầu phải khác nhau (trừ trường hợp khi dùng một từ mà nghĩa khác nhau).
- Nếu khác thanh, thì phụ âm đầu có thể giống nhau.
2. Về âm của vần
2.1. Vần chính
- Phải có âm giống nhau
- Phụ âm cuối (nếu có) phải giống nhau (Theo qui luật của thanh ở trên.)
- Phụ âm đầu (nếu có) phải khác nhau
Ví dụ: *Trường, dương, vương
* ang, hoang, trang
* càng, vãng, láng, trang
2.2. Vần thông
- Có âm na ná như nhau
- Phụ âm cuối (nếu có) có thể hơi khác nhau (Theo qui luật của thanh ở trên. (tức na ná như nhau)
- Phụ âm đầu (nếu có) có thể giống nhau
Ví dụ: * trong, tong, tùng, tuồng
* an, ăn, lâng
* quen, quên, in, yên
Ngoài ra còn có vần ép: độ hòa âm cực kì cưỡng ép. Nhưng trong thực tế vẫn được các nhà thơ sử dụng.
3. Thể thơ lục bát
Niêm luật của thể thơ lục bát khá giang dị, có thể tóm tắt theo hai hệ thống như sau:
3.1. Hệ thống phổ biến
Vần bằng (tiếng thứ 6 câu sáu, tiếng thứ 6 và thứ 8 câu tám)
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | |
| Lục | - | bằng | - | trắc | - | bằng | ||
| Bát | - | bằng | - | trắc | - | bằng | - | bằng |
Các tiếng thứ 4, thứ 6, thứ 8 nhất thiết phải theo trắc bằng cố định; riêng tiếng thứ 2 có thể linh động bằng hay trắc.
Ví dụ:
Chẳng thơm cũng thể hoa nhài
Chẳng lịch cũng thể con người thượng kinh
(Ca dao)
3.2. Hệ thống đặc biệt
Có hai điểm khác với hệ thống trên
- Vần trắc. Ví dụ:
Tò vò mà nuôi con nhện
Ngày sau nó lớn nó quện nhau đi
(Ca dao)
- Vần lưng gieo ở từ thứ 4 câu bát. Ví dụ:
Núi cao chi lắm núi ơi
Núi che mặt trời chẳng thấy người thương
(Ca dao)
3.3. Cũng như các thể thơ khác, thơ lục bát cũng sử dụng 3 loại vần trên. Những bậc thầy về thơ ca lục bát như Nguyễn Du, Nguyễn Bính, Tố Hữu, Nguyễn Duy cũng có lúc sử dụng vần thông. Chẳng hạn:
Một hai nghiêng nước nghiêng thành
Sắc đành đòi một, tài đành họa hai
Thông minh vốn sẵn tính trời
Pha nghề thi họa đủ mùi ca ngâm
Cung thương làu bậc ngũ âm
Nghề riêng ăn đứt Hồ cầm một trương
Khúc nhà tay lựa nên xoang
Một thiên “Bạc mệnh” lại càng não nhân.
(Truyện Kiều)
Do đó, những ý kiến cho thơ lục bát đăng tải trên Lucbat.com chưa chuẩn về vần điệu là không thỏa đáng. Những ví dụ mà tác giả lấy ra làm dẫn dụ hoặc là vần không nằm ở tiếng thứ 6 mà nằm ở tiếng thứ 5 theo lối phá cách (“Nhân tài nguyên khí quốc gia”/ Lời tiền nhân chính là lời nước non) hoặc theo vần thông (một trong hai loại vần phổ biến trong thơ ca Việt Nam nói chung, thơ lục bát nói riêng).
II. NHỊP ĐIỆU
Khái niệm nhịp điệu
“Nhịp điệu là yếu tố tổ chức biểu đạt nghệ thuật thuộc các chủng loại khác nhau mà trong nghệ thuật thính giác như âm nhạc, thơ ca… thể hiện tiêu biểu” (Nguyễn Thái Hoà, Từ điển tu từ- phong cách- thi pháp học).
Khác với vần, tuy quan trọng nhưng không bắt buộc phải có trong mọi bài thơ, nhất là thơ tự do; còn sự tồn tại của nhịp lại mang tính tất yếu, phổ quát, bắt buộc. Mọi bài thơ đều phải có nhịp. Không có nhịp chưa tạo thành thơ. Nhà thơ Sóng Hồng đã nhấn mạnh đến vai trò của nhịp khi cho rằng: “Vần hay không tôi cho là thứ yếu/ Âm thanh không réo rắt đố thành thơ”. TS. Phan Huy Dũng cũng khẳng định: “Cũng như nhiều loại nghệ thuật thời gian, thơ trữ tình bao giờ cũng quan tâm tới vấn đề nhịp điệu. Bởi không có nhịp điệu, người đọc không thể nhận thức nổi, nhận thức đúng về nội dung của chuỗi âm thanh, chuỗi ngôn từ phát ra tưởng chừng vô tận theo thời gian. Nhờ nhịp điệu mà chuỗi ngôn từ tưởng như bất định kia được cấu trúc, trở thành tác phẩm nghệ thuật, có khả năng gây xúc động lòng người…” (Luận án Tiến sĩ ngữ văn, Đại học Sư phạm Hà Nội-1999).
Nói một cách khái quát, nhịp thơ là cái được nhận thức thông qua toàn bộ sự lặp lại có tính chu kỳ, cách quãng hoặc luân phiên theo thời gian của những chỗ ngừng, chỗ ngắt và của những đơn vị văn bản như câu thơ, khổ thơ, thậm chí đoạn thơ.
2. Các dấu hiệu hình thức của nhịp điệu thơ
Ngoài những dấu hiệu cú pháp như dấu phẩy, dấu chấm phẩy, dấu chấm, dấu hai chấm… xuất hiện trên dòng thơ, câu thơ, người phân tích nhịp thơ còn phải chú ý các dấu hiệu hình thức sau:
2.1. Chỗ ngừng, chỗ ngắt được phân bố trong dòng thơ, câu thơ, khổ thơ
Những điểm ngắt, điểm ngừng đã phân chia chuỗi ngôn từ ra thành từng nhómâm tiết, thành dòng, thành câu, thành khổ, thành đoạn - tức là những chỉnh thể của văn bản thơ. Vì thế, người đọc thơ phải nắm vững kỹ thuật tạo nhịp trong từng thể thơ để ngắt nhịp cho đúng.
Trong các thể thơ cách luật, điểm ngắt, điểm ngừng thường được bố trí vào các vị trí cố định và xuất hiện đều đặn theo chu kỳ.
Thơ Đường luật thường ngắt theo nhịp 4/3. Ví dụ:
Ao thu lạnh lẽo/ nước trong veo
Một chiếc thuyền câu/ bé tẻo teo.
(Mùa thu câu cá- Nguyễn Khuyến)
Thơ lục bát chủ yếu ngắt theo nhịp chẵn 2/4 (2/2/2, 4/2); 4/4 (2/2/4, 2/2/2/2, 4/2/2). Ví dụ:
Trời mưa ướt bụi/ ướt bờ,
Ướt cây/ ướt lá/ ai ngờ ướt em.
(Ca dao)
Này chồng/ này mẹ/ này cha,
Này là em ruột/ này là em dâu.
(Truyện Kiều - Nguyễn Du)
Nhưng khi cần diễn đạt những điều trắc trở, khúc mắc, mạnh mẽ, đột ngột hay tâm trạng khác thường, bất định… thì có thể chuyển sang nhịp thơ lẻ 3/3, 1/5, 3/5… Ví dụ:
Người quốc sắc/ kẻ thiên tài
Tình trong như đã/ mặt ngoài còn e.
(Truyện Kiều - Nguyễn Du)
Buồng không/ lặng ngắt như tờ
Dấu xe ngựa/ đã rêu lờ mờ xanh.
(Truyện Kiều - Nguyễn Du)
Thơ thất ngôn lục bát, ở câu lục bát, nhịp điệu như thể lục bát; còn ở câu thất ngôn thường có nhịp 3/4 hoặc 3/2/2. Ví dụ:
Thuở trời đất/ nổi cơn gió bụi
Khách má hồng/ nhiều nỗi truân chuyên.
(Chinh phụ ngâm - bản dịch của Đoàn Thị Điểm)
Bến Tầm Dương/ canh khuya/ đưa khách
Quạnh hơi thu/ lau lách/ đìu hiu.
( Tỳ bà hành - bản dịch của Phan Huy Vịnh)
Trong thơ tự do, điểm ngắt, điểm ngừng được phân bố linh hoạt, phóng khoáng không tuân theo khuôn khổ nào. Người phân tích nhịp điệu thơ phải dựa vào ý nghĩa ngôn từ và dòng chảy cảm xúc của nhà thơ để xác định điểm ngừng, điểm ngắt mà ngắt nhịp cho đúng. Ví dụ:
Đêm lạnh/ càng thêm nguyệt tỏ ngời
Đàn ghê như nước/ lạnh/ trời ơi!
(Nguyệt Cầm - Xuân Diệu)
Người ra đi/ đầu không ngoảnh lại
Sau lưng/ thềm nắng/ lá rơi đầy.
(Đất nước - Nguyễn Đình Thi)
2.2. Vần
Chỗ ngừng, chỗ ngắt có liên quan hoặc không liên quan đến sự tồn tại của vần nhưng mỗi khi chỗ ngừng, chỗ ngắt nhờ vần bao giờ cũng có một vị trí nổi bật. Nhờ vần, những chỗ ngừng, chỗ ngắt trở nên sắc nét hơn. Ví dụ:
Tôi lại về/ quê mẹ nuôi xưa
Một buổi trưa/ nắng dài bãi cát…
(Mẹ Tơm - Tố Hữu)
Câu thứ 2 ngắt nhịp sau âm tiết “trưa” - một âm tiết mang vần. Với vần “ưa” được gieo vào vị trí bất ngờ (tiếng thứ 3 của câu thơ), nhịp thơ được cảm nhận một cách rõ ràng, có thể đưa đến ấn tượng về một sắc nắng vừa chói chang, vừa dịu dàng (do âm sắc trung hoà của vần “ưa” gợi ra). Tiếp đó, nhờ chỗ ngắt, từ “dài” nằm trong nhịp sau bỗng nhiên mang đầy cảm giác do nó được kéo dài ra. Theo liên tưởng tự nhiên, trước mắt người đọc bỗng hiện lên một bãi cát trải dài, lấp lánh dưới ánh nắng vàng tươi.
Trong thơ tự do số lượng âm tiết trong từng dòng thường không cố định, đơn vị nhịp điệu có thể dài ngắn khác nhau; không thể ngừng nhịp theo mô hình có sẵn như trong thơ cách luật. Do đó, trong nhiều trường hợp vần trở thành một tiêu chí rất quan trọng giúp người đọc ngừng nhịp đúng chỗ. Ví dụ:
Em nhỏ ngây thơ đôi mắt biếc
Gói tròn thương tiếc chiếc khăn tay…
(Tống biệt hành - Thâm Tâm)
2.3. Yếu tố tạo nên nhịp điệu trong thơ còn là những chỗ nhấn do trọng âm của từqui định (đối với ngôn ngữ có trọng âm như tiếng Nga) hay do thanh điệu, do âm sắc nổi bật của âm tiết nào đó trong mối tương quan với những âm tiết khác (như tiếng Việt). Những “điểm nhấn” không chỉ liên quan tới vài từ cá biệt trong câu thơ như từ láy, từ địa phương, từ Hán Việt, từ diễn tả âm thanh, màu sắc, động tác… mà còn gắn rất chặt với hình thức điệp từ, điệp ngữ lan từdòng thơ, câu thơ sang đoạn thơ. Vì thế, khi phân tích nhịp điệu bài thơ, chúng ta phải lưu ý tới những “điểm nhấn” bởi đó là một trong những dấu hiệu hình thức tạo nên nhịp điệu thơ.
Ví dụ 1: Nhịp điệu câu thơ: Lác đác bên sông/chợ mấy nhà (Qua Đèo Ngang - Bà Huyện Thanh Quan) được cảm nhận vừa qua hình thức ngắt nhịp 4/3 mang tính qui phạm của thơ Đường vừa qua nghệ thuật đảo ngữ mạnh mẽ và qua âm điệu nổi bật của từ láy “lác đác”. Đồng thời các yếu tố trên lại còn hỗ trợ cho nhau vì một nhịp điệu chung. Chẳng hạn, sự kết hợp giữa cú pháp đảo ngữ với âm điệu của từ láy làm cho câu thơ càng thêm nổi bật, gây ấn tượng về sự thưa vắng đối với người đọc.
Ví dụ 2: Trong khổ thơ
Tiếng ca vắt vẻo lưng chừng núi,
Hổn hển như lời của nước mây…
Thầm thĩ với ai ngồi dưới trúc,
Nghe ra ý vị và thơ ngây…
(Mùa xuân chín - Hàn Mạc Tử)
Những từláy “vắt vẻo”, “hổn hển”, “thầm thĩ”; những từ chỉ tính chất “ý vị”, “thơ ngây” khi đọc bất giác chúng ta phải nhấn mạnh do chính đặc trưng âm thanh và ý nghĩa của chúng đưa lại.
2.4. Đơn vị cơ bản để khảo sát nhịp của một bài thơ là câu thơ hoặc khổ thơ. Trong thơ cổ, mỗi câu thơ là một đơn vị cơ bản để khảo sát vì mỗi câu thơ thường có tính chất độc lập tương đối. Còn trong thơ hiện đại, có khi đơn vị cấu tạo cơ sở của nó khôngphải là câu mà là khổ thơ. Cho nên khi phân tích nhịp điệu của thơ hiện đại chúng ta nhiều khi phải dựa vào ý nghĩa ngôn từ cả khổ thơ. Ví dụ: Cả khổ thơ
Này lắng nghe em khúc nhạc thơm
Say người như rượu tối tân hôn;
Như hương thấm tận qua xương tuỷ,
Âm điệu, thần tiên, thấm tận hồn.
(Huyền diệu - Xuân Diệu)
là một câu thơ chỉ cái ngây ngất, chuếnh choáng do khúc nhạc thơm tạo nên. Cho nên phải lấy đơn vị đoạn để phân tích nhịp điệu các dòng thơ trên.
Trên đây là những dấu hiệu hình thức của nhịp điệu thơ trữ tình mà chúng ta thường gặp khi phân tích nhịp điệu thơ. Người đọc thơ, phân tích thơ phải nắm vững thì mới có thể truyền được đầy đủ cảm xúc của nhà thơ gửi gắm trong tác phẩm.
Tác giả Nguyễn Công Thanh
-------------------
Địa chỉ: 36 Phan Đăng Lưu, Tân An, Buôn Ma Thuột, Đắk Lắk
Điện thoai: 0984073045
Chia sẻ:
Twitter
Google
Yahoo
Facebook | Họ và tên | * |
| Địa chỉ | * |
| * | |
| Điện thoại | * |
| Nội dung (bạn cần sử dụng font chữ Unicode, có dấu; ghi đầy đủ họ tên, địa chỉ, email, điện thoại,... Nếu thiếu các thông tin đó, có thể chúng tôi sẽ từ chối cho hiển thị | |
| Bài viết của Nguyễn Công Thanh, cá nhân tôi cho rằng đọc rất thú vị, có nghề. “Chẳng thơm cũng thể hoa nhài/ Chẳng lịch cũng thể con người Thượng Kinh”, xin dẫn nguồn để quý vị bạn đọc cảm ứng: http://e-cadao.com/queta/Hanoi/thanglonghanoi2.htm |
- Đến với bài thơ hay " Xin đừng gọi Mẹ là Bà" thơ Phạm Luyến lời bình : Nguyễn Thị Bình.
- Đến với bài thơ hay
- Đến với bài thơ hay
- Bài thơ “Chiều Đồng Lộc”, tác giả Trịnh Toại, lời bình: “Đất thiêng của mười đóa hoa bất tử" của Vương Bảo.
- Đến với bài thơ hay
- Đến với bài thơ hay : 'CÕNG GÙI CON CHỮ LÊN NƯƠNG của tác giả: Nguyễn Quang Huỳnh
- Đến với bài thơ hay “SỢI TÌNH YÊU” của tác giả Thu Anh – Lời bình: “CHỊ NGỒI ĐAN ÁO CHỜ ANH” của Vương Bảo.
- Đến với bài thơ hay : ' Em là..." của nhà giáo Trần Thị Thu Hà.
- Hình ảnh mẹ trong thơ Nguyễn Quang Huỳnh. Bài bình của Thạc sỹ Ngữ văn Nguyễn Thị Bình trong tập thơ "Lục Bát duyên quê"
- Đến với bài thơ hay: "Chị tôi" của tác giả: Vũ Trọng Thái Bình thơ : Đỗ Trọng Kim.
| Tài khoản |
| Mật khẩu |
- Báo mới
- Tìm kiếm qua Google
- Tin mới
- Công an Nhân dân
- Việt Nam Nét
- Dân Trí
- Vnexpress
- VNTime
- Kênh 14
- Hội Nhà văn Hải Phòng
- Đọc báo trực tuyến
- Hội Nhà văn Việt Nam
- Văn nghệ Quân đội
- VN Sông Cửu Long
- Hội Nhà văn TP. HCM
- Truyền hình Việt Nam
- Tiền Phong
- Thể thao & Văn hóa
- Thanh Niên
- Tuổi Trẻ
- Báo Lao Động
- Công an TP. Hồ Chí Minh
- Sài Gòn Giải Phóng
- Báo Nhân dân
- Hà Nội Mới
- Quân đội Nhân dân
- Youtube
- VTC News
- EVA
- VNPT
- Mua và Bán
- Tạp chí Tia Sáng
- Kinh tế Việt Nam
- Trang chủ
- Lục bát mỗi ngày
- Thành viên Lục Bát
- Sự kiện nhân vật
- Lục Bát xưa và nay
- Văn hóa tâm linh
- Tác giả - Chùm thơ
- Lục Bát quán
- Mõ làng Lục Bát
- Câu lạc bộ Lục Bát
- Sưu tầm & Giới thiệu
- Sách đẹp - Sách hay
- Diễn đàn lục bát
- Thư ngỏ
Từ khóa » Cách Ngắt Nhịp Của Thơ Lục Bát
-
Nêu Cách Ngắt Nhịp Trong Thơ Lục Bát - Nguyễn Anh Hưng - Hoc247
-
Cách Làm Thơ Lục Bát đơn Giản, Thú Vị để Tặng Bạn Bè, Người Thân
-
1. Cách Ngắt Nhịp Của Thơ Lục Bát Thường Là Nhịp Chẵn. Tuy Nhiên ...
-
Thơ Lục Bát Ngắt Nhịp Như Thế Nào
-
Cách Ngắt Nhịp Của Thơ Lục Bát Thường Là Nhịp Chẵn. Tuy ... - Tech12h
-
Cách Ngắt Nhịp Thơ Lục Bát
-
Cách Làm Thơ Lục Bát | Luật Thanh | Gieo Vần
-
Cách Ngắt Nhịp Của Thơ Lục Bát Thường Là Nhịp Chẵn ... - Hanoi1000
-
Thơ Lục Bát Là Gì, Cách Gieo Vần Thơ Lục Bát - Daful Bright Teachers
-
Cách Ngắt Nhịp Của Thơ Lục Bát Thường Là Nhịp Chẵn. Tuy ... - Khoa Học
-
Thơ Lục Bát Là Gì? Hướng Dẫn Cách Gieo Vần Trong Thơ Lục Bát
-
[Sách Chân Trời] Soạn Văn 6 Bài 3: Làm Một Bài Thơ Lục Bát
-
Thơ Lục Bát
-
Cách Ngắt Nhịp Trong Thể Thơ STLB - Tài Liệu Text - 123doc