Về Nghe Hát Dặm Quyển Sơn - (QĐND) Cuối Tuần

Từ loại hình nghệ thuật độc đáo

Tích xưa truyền lại, khi danh tướng Lý Thường Kiệt đánh đuổi quân xâm lược nhà Tống ra khỏi bờ cõi đã cho quân dựng trại bên núi Cấm (làng Quyển Sơn, xã Thi Sơn) mở tiệc khao quân. Chính tại nơi đây, ông đã sáng tác làn điệu hát dặm truyền thống. Từ đó, nhân dân trong vùng lập đền thờ Lý Thường Kiệt và phong ông làm Thành hoàng làng. Theo lệ hằng năm, phần lễ hội của làng diễn ra tại đền Trúc vào mồng 10 tháng Giêng đến mồng 10 tháng Hai (âm lịch) tại núi Cấm.

Trải qua hàng trăm năm, hát dặm Quyển Sơn được luyện tập ngay ở sân đền Trúc, dưới chân núi Cấm. Một điều đặc biệt trong hát dặm là chỉ lựa chọn những người con gái chưa chồng hoặc góa phụ mới được tham gia. Vậy nên ở làng Quyển Sơn hằng năm đều tuyển chọn các cô gái thanh tân trong làng, độ tuổi 12-20, có giọng hát hay, xinh xắn vào phường dặm.

Phường hát dặm có từ 30 người trở lên. Đứng đầu phường hát là cụ trùm, vừa cao tuổi, vừa có tài hát, đặc biệt là tài nhớ bài. Khi diễn xướng, cụ trùm mặc áo thụng vàng, vấn khăn vàng, đi dép cong, các con dặm mặc áo mớ ba nhiễu đỏ trong cùng rồi the xanh, the đen bên ngoài, yếm đỏ, váy lĩnh, khăn đỏ, mũ tiên đính ngọc... Hiện nay, cụ trùm của làng dặm Quyển Sơn chính là cụ bà Trịnh Thị Phẩm, năm này gần 80 tuổi. Tuy tuổi đã cao nhưng cụ trùm vẫn thuộc lòng các làn điệu, trực tiếp điều khiển con dặm thực hiện chương trình.

Chia sẻ với chúng tôi, cụ nói: “Đã như luật bất thành văn, các con dặm khi tham gia hát hầu thánh đều phải là con gái chưa chồng hoặc góa phụ. Các cô gái trong phường đến tuổi đều lần lượt đi lấy chồng. Vì vậy mà hằng năm phải lặn lội tới làng trên xóm dưới tìm người thay thế để luyện tập kịp thời, nếu không sẽ lỡ dịp lễ hội mỗi khi xuân về...”.

Nghệ nhân Trịnh Thị Phẩm hướng dẫn các cháu luyện tập làn điệu dặm.

... đến bảo tồn vốn quý

Nghệ nhân Trịnh Thị Phẩm là cụ trùm đời thứ 5 của phường dặm Quyển Sơn. Sở dĩ cụ có thể gắn bó với phường lâu đến vậy là bởi từ thuở con gái, cụ đã được người chị gái (là cố nghệ nhân Trịnh Thị Răm) truyền dạy và khơi nguồn tình yêu với làn điệu này. Khi đến tuổi xây dựng gia đình, bà kết duyên và có được 3 người con. Theo tiếng gọi của Tổ quốc, chồng bà cùng thanh niên trong làng tham gia chiến đấu bảo vệ Tổ quốc và đã anh dũng hy sinh. Từ đó, bà ở vậy nuôi con và hết lòng phục dựng phường dặm quê hương. Trong những năm tháng chiến tranh ác liệt, toàn bộ sức người, sức của đều dành phục vụ cho tiền tuyến, vì thế hát dặm Quyển Sơn dần bị phai nhạt. Dân làng không thể tổ chức lễ hội, phường dặm cũng vì thế mà dần tan rã.

Hòa bình lập lại, theo chủ trương phục hồi các di sản văn hóa truyền thống, nhiều đoàn nghiên cứu văn hóa tìm về Quyển Sơn với ý định khôi phục làn điệu hát dặm. Các cụ, các bà ngày trước từng tham gia phường dặm được mời về Hà Nội biểu diễn. Từ đấy, hát dặm được dần hồi sinh.

Trong các thập niên 1960-1970, cụ Phẩm cùng chị gái là nghệ nhân Trịnh Thị Răm, và các cụ: Trịnh Thị Lâm, Nguyễn Thị Loan, Phạm Thị Tỵ... đã tham gia Câu lạc bộ dặm Quyển Sơn, đi biểu diễn tại nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước và dành được nhiều phần thưởng cao quý. Từ đó đến nay, nghệ nhân Trịnh Thị Phẩm vẫn cần mẫn biểu diễn và tích cực truyền dạy cho các thế hệ con cháu. Hơn 290 học trò, trong đó nhiều người thành thục rất nhiều câu hát, điệu múa dặm cổ. 

Với những cống hiến không biết mệt mỏi, năm 2019, cụ Trịnh Thị Phẩm được Chủ tịch nước trao tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Đây chính là phần thưởng cao quý ghi nhận những cống hiến, đóng góp của người nghệ nhân cao tuổi này.

Bài và ảnh: THANH TÙNG