Vì Sao Nhàn Rỗi Dẫn đến Sự Tầm Thường Và Bệnh Tâm Thần

“Đây là một trong những vấn đề cấp bách nhất của con người văn minh. Họ tạo ra nền văn minh đặng đem lại sự an toàn cho chính mình. Nhưng an toàn để làm gì? Để buồn chán? Dường như vấn đề chính yếu của họ, đó là hầu hết con người đều cần một lượng thách thức nhất định, một lượng kích thích từ ngoại cảnh, nhằm ngăn họ chìm vào cái nhìn đờ đẫn, vào ý thức trống rỗng của một kẻ đần độn.”

(Colin Wilson, New Pathways in Psychology)

Trong phần lớn lịch sử loài người, nhàn rỗi là một thứ hiếm hoi và xa xỷ. Cho đến vài trăm năm trước đây, phải tất bật từ bình minh tới chạng vạng chỉ để tồn tại là số phận của hầu hết đàn ông, phụ nữ và trẻ nhỏ. Nhà địa chất học người Anh, Sir Charles Lyell đã viết rằng, nước Mỹ những năm 1840 là một “đất nước nơi tất cả mọi người, dù giàu có hay nghèo đói, đều lao động từ sáng tới tối, không bao giờ cho mình được hưởng một ngày nghỉ.” (Sir Charles Lyell) Với sự ập tới của của cuộc Đệ nhị Cách mạng Công nghiệp vào thế kỷ 19 và kèm theo đó là sự gia tăng mức độ phân công lao động, một cuộc “Cách mạng Nhàn rỗi” xuất hiện. Sự phát triển công nghiệp nhanh chóng không chỉ khiến nhiều người rời bỏ nông trại di cư đến các thành phố lớn để tìm kiếm việc làm, mà chế độ làm việc theo giờ của nền công nghiệp kèm theo nó đã – lần đầu tiên trong kỷ hiện đại – đem lại cho đám đông một khoảng thời gian rảnh rỗi được lịch trình sẵn để định hướng hành động của riêng họ.

Hơn 100 năm trôi qua kể từ cuộc cách mạng nhàn rỗi này, quả ngọt của nền văn minh trở nên dồi dào hơn và con người cũng nhàn rỗi hơn. Có lẽ hơn bất kỳ thời điểm nào trong lịch sử của nền văn minh, các cá nhân trung bình ngày nay đã tự do thoát khỏi cuộc đấu tranh hằng ngày để sinh tồn. Tuy nhiên, đi cùng với sự tự do mới mẻ này, mỗi chúng ta phải đối diện với một câu hỏi quan trọng: rằng chúng ta tự do để làm gì? Nói cách khác, chúng ta sẽ sử dụng như thế nào lượng thời gian không thiết yếu cho đời sống đó?

Một số người suy tư về câu hỏi này. Ngược lại, cũng giống như hầu hết những câu hỏi quan trọng liên quan đến câu hỏi phải sống như thế nào, hầu hết mọi người rơi vào lối mòn, ngầm thừa nhận rằng thời gian rảnh của họ tốt nhất được dùng cho nghỉ ngơi, thư giãn và tiêu dùng thụ động. Kết quả, những cuộc đời đó thừa nhận những khuôn đúc thông thường và đi vào một lối mòn tương tự như những gì mà Richard Taylor, một triết gia thế kỷ 20, từng mô tả:

“Hầu hết mọi người, theo nghĩa thông thường nhất, đều rất hạn hẹp. Ngày qua ngày, họ trôi qua thời gian trong nhàn hạ, những mưu cầu thụ động, chỉ biết nhìn vào mọi thứ – vào game, vô tuyến, bất kể thứ gì. Hoặc họ lấp đầy thời gian của họ bằng tán chuyện, chủ yếu về những chuyện chẳng nghĩa lý gì, về người đến kẻ đi, về ai đang làm gì đó, về thời tiết, về những điều rơi vào quên lãng ngay sau khi người ta bàn xong về chúng. Họ không có cho riêng mình khát vọng nào lớn lao hơn mong muốn sống cho qua ngày và thực hiện những gì họ đã làm vào ngày hôm trước. Họ bước qua sân khấu cuộc đời, để lại mọi thứ chẳng khác gì nhiều so với khi họ bước đến, chẳng đạt được gì, chẳng khát khao gì, chẳng bao giờ có lấy một suy nghĩ sâu sắc, thậm chí đến một suy nghĩ của riêng mình cũng không có. Đây là cái gì đó phổ biến, thường lệ, điển hình và thật sự tầm thường. Tương đối ít người có thể vượt lên khỏi một hiện hữu buồn tẻ như vậy.”

(Richard Taylor, Restoring Pride)

Vài người có thể tranh luận rằng kiểu tồn tại “bình thường” này không có gì sai. Đời sống hiện đại có thể bận rộn và căng thẳng, với nhiều vấn đề sức khỏe tâm thần đang gia tăng, có lẽ điều cần thiết là nghỉ ngơi và thư giãn. Tuy nhiên, cây viết thế kỷ 20 người Anh, Colin Wilson, không đồng ý với nhận định này. Theo ông, thay vì thúc đẩy sức khỏe tinh thần, việc hoạt động quá ít có xu hướng sinh ra bất hạnh cùng nhiều vấn đề tâm lý khác.

Wilson đi tới kết luận này khi ông còn trẻ. Trong cuốn hồi ký “Dreaming to Some Purpose” (tạm dịch: Mơ về một vài mục đích), ông viết rằng thời còn niên thiếu, ông phải vật lộn với nhiều đợt phiền muộn và đồng cảm với “sự thông thái” trong cuốn Sách Giảng Viên (Book of Ecclesiastes): “Hư ảo, thật hư ảo. Tất tật chỉ toàn là hư ảo.” Tuy nhên, với một đầu óc thông tuệ, ông còn muốn tìm hiểu vì sao ông luôn cảm thấy u ám. Ông bắt đầu nhận ra những đợt phiền muộn của mình xuất hiện sau một thời gian dài nhàn rỗi. Khi ông không lấp đầy thời gian của mình bằng công việc và thử thách thú vị, bằng những vấn đề cần giải quyết, ông phát hiện rằng những cảm xúc u ám sẽ sớm phủ lên ông, làm mịt mùng nhận thức của ông và biến ông thành một người bi quan về thân phận con người. Một tâm trí nhàn rỗi là nhà xưởng của quỹ dữ. Hay như Wilson viết:

“Nhàm chán, rảnh rỗi, trì trệ: ấy là những gì khởi đầu một căn bệnh tinh thần, một căn bệnh lây lan như đám bọt trong ao tù.”

(Colin Wilson, New Pathways in Psychology)

Nếu phát hiện của Wilson về quan hệ giữa nhàn rỗi và suy nhược tâm thần là đúng, chúng ta phải đối diện với những lựa chọn sau. Chúng ta có thể phung phí thời gian rảnh vào những nhu cầu vô bổ, giữ những tiềm năng của chúng ta tiếp tục bị chôn vùi, để cho chính mình lùn dần vào một tinh thần bệnh hoạn. Hoặc ta có thể đấu tranh nhằm sử dụng phần lớn thời gian rảnh của mình để sáng tạo, để khám phá, để học và để hành động, để thách thức khả năng của chúng ta và cải thiện tài năng của chúng ta. Mặc dù lựa chọn thứ hai đòi hỏi tính bền bỉ, khả năng đấu tranh, đòi hỏi ta phải hy sinh sự thoải mái và những vui thú ngắn hạn, nhưng thành quả mà nó mang lại – sức khỏe tinh thần và sự trưởng thành – hoàn toàn xứng đáng những nỗ lực bỏ ra.

“Một cá nhân với tinh thần lành mạnh”, Wilson viết. “là người thường xuyên gọi ra những tầng sâu của sự tồn tại. Còn một người cho phép tâm trí trở nên trống rỗng, rằng chỉ bề mặt của tâm trí là xao động, sẽ phải chịu đựng ‘những vấn đề của sự lặp lại’. Chứng loạn thần kinh chức năng chính là cảm giác bị cắt bỏ khỏi sức mạnh của chính bạn.”

(Colin Wilson, New Pathways in Psychology)

Nhưng phải chăng phát hiện của Wilson về mối quan hệ giữa nhàn rỗi và sự trầm uất không áp dụng cho tất cả, mà chỉ cho một nhóm nhỏ những người như Wilson, sở hữu một thôi thúc sáng tạo mạnh mẽ khác thường? Có thể với một số người, nhàn rỗi không dằn vặt họ như nó đã dằn vặt Wilson. Phải chăng điều này có nghĩa là, sự đấu tranh nhằm sử dụng thời gian rảnh cho những hoạt động sáng tạo chỉ làm tốn thời gian và sức lực?

Trong cuốn Restoring Pride (tạm dịch ‘Lấy lại lòng tự hào’), Richard Taylor đưa ra một lập luận vững chắc về lý do tại sao sự đấu tranh để sáng tạo luôn xứng đáng với công sức bỏ ra. Bởi nó làm gia tăng cơ hội để chúng ta đạt tới một trạng thái hiếm có của lòng tự hào. Taylor định nghĩa tự hào là “tình yêu chính đáng dành cho chính mình”, lưu ý rằng trong khi nhiều người tuyên bố rằng họ yêu chính họ, nhưng thường thì lòng “tự-yêu” này không phải là lòng tự hào (chân chính). Nó là sự ái kỉ thái quá (narcissim), hoặc là một lớp vỏ ngạo mạn che đậy cảm giác bất an và sự căm ghét chính mình ẩn sâu trong họ. Taylor giải thích rằng, để cảm thấy tự hào một cách chân thành, một người phải “có kiểu tình yêu dành cho và bởi con người thật sự của họ.” (Richard Taylor, Restoring Pride) Vì vậy, bạn phải tạo dựng một khả năng vượt trội trong một lĩnh vực cụ thể và nhờ đó đạt được sự xuất chúng giúp phân biệt bạn và người khác.

Ý tưởng rằng một số người thượng đẳng so với những người khác làm khó chịu quan niệm hiện đại, như được Taylor chỉ ra, xuất phát từ sự lẫn lộn giữa quyền bình đẳng và giá trị bình đẳng. Chỉ vì mọi người có các quyền tự nhiên như nhau, phải được đối xử như nhau trước Luật pháp, không có nghĩa rằng mọi người đều sở hữu một giá trị như nhau. Với những người Hy Lạp cổ đại, điều này thật rõ ràng. Họ công nhận rằng trong khi hầu hết mọi người dành cả đời mình để khớp mình vào bầy đàn, thì một số tương đối nhỏ những người khác vun đắp đức hạnh hoặc kỹ năng xuất chúng, tạo ra những tác phẩm giá trị, hoặc tiến bước trên hành trình mưu cầu sự lớn lao riêng, một sự lớn lao không bận tâm đến sự tán dương hay quan điểm của những người khác. Và như Taylor viết rằng, chỉ những người đó – những người thượng đẳng – mới có thể yêu mến chính mình một cách hoàn toàn trung thực.

Vì thế, lần tiếp theo ta thấy mình rảnh rang và được tự do làm những gì mình muốn, thay vì vô thức tìm tới cái điều khiển, chìm đắm vào các hoạt động thụ động trên mạng, hoặc tán gẫu về những chủ đề hời hợt, ta nên tự hỏi mình rằng, liệu sự thoải mái và vui thú những hoạt động này đem lại có lớn hơn những gì chúng lấy mất. Ngay cả khi sự rảnh rỗi không khiến ta bi quan và u uất, thì nó cũng chắc chắn làm giảm giá trị người của chúng ta, đồng thời khép lại cơ hội đạt được tình yêu chính mình đi kèm với lòng tự hào chân chính. Hay như Taylor giải thích:

“Một vài người, không nghi ngờ gì, sinh ra và được định sẵn để trở nên tầm thường, để sống một đời thiếu vắng những mục đích đáng kể, nhưng số ấy tương đối hiếm… Phần lớn mọi người đều có năng lực để sáng tạo, và một số có năng lực thiên phú để làm điều đó. Nhưng nhiều người, có lẽ là hầu hết, đều bằng lòng với việc hưởng thụ và thỏa mãn cái phần động vật trong bản tính của con người. Thật sự, nhiều người xem đời mình đã thành công nếu họ sống một đời với ít đớn đau, với sự thoải mái ngày qua ngày và với sự tán đồng của những người quanh họ. Thường sẽ là an toàn và dễ chịu nếu chỉ đơn thuần làm những gì người khác đã làm; nhưng để làm một điều gì đó thật sự nguyên bản, và làm điều đó thật tốt, dù việc ấy có được tán thưởng bởi những người khác hay không – ấy chính là toàn bộ những gì về việc làm người. Và chỉ mình điều đó thôi cũng đủ để biện minh cho tình yêu chính mình, lòng tự hào.”

(Richard Taylor, Restoring Pride)

Dịch từ: Why Passivity Breeds Mediocrity and Mental Illness Bởi: Nguyễn Huy Tử Quân

Chia sẻ:

• X
• Facebook

Thích Đang tải...

Có liên quan