Đối với các định nghĩa khác, xem Yaksha (tên khác). Yaksha"Parkham Yaksha" Manibhadra, 150 TCN"Mudgarpani Yaksha", 100 TCN[1]Dấu tích của những bức tượng khổng lồ của Parkham Yaksha (150 TCN) và Mudgarpani (cầm "Mace") Yaksha (100 TCN), Mathura. Những bức tượng khổng lồ này cao khoảng hai mét.[1] Mudgarpani Yaksha cầm chùy mudgar ở tay phải, và tay trái dùng để đỡ một người sùng đạo nhỏ hoặc trẻ em đang chắp tay cầu nguyện.[2][3]Nghệ thuật Mathura, Bảo tàng Mathura
Dạ-xoa (chữ Hán: 夜叉; tiếng Phạn: यक्षyakṣa; tiếng Pali: yakkha), cũng được gọi là Dược-xoa, là một trong tám bộ chúng (Bát bộ chúng) trong Phật giáo, là một nhóm các linh hồn thiên nhiên to lớn, thường nhân từ, nhưng đôi khi nghịch ngợm hoặc thất thường, kết nối với nước, sự màu mỡ, cây cối, rừng, kho báu và các nơi hoang dã.[4][5] Dạ-xoa xuất hiện trong Hindu, đạo Kỳ Na và văn bản Phật giáo, cũng như các ngôi đền thời cổ đại và trung cổ của Nam Á và Đông Nam Á như thần hộ mệnh.[5][6] Hình thức giống cái của từ này là yakṣī[7] hoặc yakshini (tiếng Phạn: यक्षिणीyakṣiṇī; Pali:Yakkhini).[8]
Kinh tạng Phật giáo có khi nhắc đến loài này, gồm hai loại chính1. Trong thần thoại Ấn Độ, Dạ xoa là một loại thần linh nửa thần, có nhiều năng lực gần giống như chư thiên;
2. Một loài ma quỷ hay phá các người tu hành bằng cách gây tiếng động ồn ào trong lúc họ thiền định.
Dạ xoa thuở đầu
[sửa | sửa mã nguồn]Yaksha là những linh hồn bản chất nhân từ, đôi khi nghịch ngợm hoặc thất thường. Bên trái: Yaksi từ Bharhut; phải: Yaksha từ Pitalkhora, c. Thế kỷ thứ 2 CN.
Trong nghệ thuật sơ khai của Ấn Độ, namyakṣas được miêu tả như một chiến binh đáng sợ hoặc mập mạp, chắc nịch và giống người lùn.Yakṣiṇī được miêu tả là những thiếu nữ xinh đẹp với khuôn mặt tròn phúc hậu, ngực và hông đầy đặn
Trong đạo Hindu, đạo Phật và đạo Kỳ Na, Kubera, vị thần của sự giàu có và thịnh vượng, được coi là vua của dạ xoa. Ông được coi là nhiếp chính của phương Bắc (Dikapāla) và là người bảo vệ thế giới (Lokapāla).
Dạ xoa trong Phật giáo
[sửa | sửa mã nguồn]Tranh vẽ Āṭavaka, một dạ xoa đã thách thức Đức Phật
Trong văn học Phật giáo, yakṣa là những thị giả của Vaiśravaṇa (Đa Văn Thiên Vương), người giám hộ của khu vực phía bắc, một vị thần nhân từ, người bảo vệ chính nghĩa. Thuật ngữ này cũng dùng để chỉ Mười hai vị Thiên tướng người canh giữ Bhaiṣajyaguru, Đức Phật Dược Sư. Dạ xoa trong nhiều câu chuyện Phật giáo là những yêu tinh xấu xí, tái sinh trong hình dạng đó vì những tội lỗi đã phạm trong kiếp trước của họ khi làm người.[9]
Dạ xoa trong Kỳ Na giáo
[sửa | sửa mã nguồn]Dạ xoa làm người bảo vệ cổng (dvarapala) tại chùa Plaosan ở IndonesiaCặp Yaksha và Yakshini Sarvānubhūti và Kuṣmāṇḍinī, với Tirthankaras.
Kỳ Na giáo chủ yếu duy trì hình ảnh sùng bái của Arihant và Tirthankara, những người đã chinh phục những đam mê bên trong và đạt được moksha. Yakshas và yakshinis được tìm thấy thành cặp xung quanh các hình tượng sùng bái của Jinas, đóng vai trò như các vị thần hộ mệnh. Yaksha thường ở bên tay phải của hình ảnh Jina trong khi yakshini ở bên tay trái. Họ chủ yếu được coi là những tín đồ của người Kỳ Na và có sức mạnh siêu nhiên. Họ cũng lang thang qua các chu kỳ sinh và tử giống như những linh hồn trần thế, nhưng có sức mạnh siêu nhiên.[10]
Shasan devatas ở Kỳ Na giáo
[sửa | sửa mã nguồn]
Trong Kỳ Na giáo, có hai mươi bốn dạ xoa và hai mươi bốn dạ xoa đóng vai trò là śāsanadevatā cho hai mươi bốn tirthankara.[11] Những dạ xoa đó là:
Gomukha
Mahayaksha
Trimukha
Yaksheshvara hoặc Yakshanayaka
Tumbaru
Kusuma
Varanandi hoặc Matanga
Vijaya hoặc Shyama
Ajita
Brahma hoặc Brahmeshvara
Ishvara hoặc Yakset
Kumara
Dandapani
Patala
Kinnara
Kimpurusha hoặc Garuda
Gandharva
Kendra hoặc Yakshendra
Kubera
Varuna
Bhrikuti
Gomedha hoặc Sarvahna
Dharanendra hoặc Parshvayaksha
Matanga
'Digambara Yaksha Sarvahna', Bảo ràng Norton Simon, k. 900 CE
Hình ảnh
[sửa | sửa mã nguồn]
Cặp Yaksha đứng trên lá sen, nam (sic) cầm búp sen và tạo dáng trong shalabhanjika
Dvarapala Yaksha làm bằng đá bazan. Tượng được tìm thấy trong hang động Phật giáo (Pitalkhora) và có niên đại vào thế kỷ thứ 2 CN. Được trưng bày trong Bảo tàng Prince of Wales.
Mudgarpani Yaksha, thế kỷ thứ 2 trước Công nguyên, Bharnakalan, Bảo tàng Mathura.
Vidisha Yaksha, thế kỷ thứ 2 trước Công nguyên, Bảo tàng Vidisha.
Gomedh và Ambika tại Bảo tàng Maharaja Chhatrasal , thế kỷ 11
Xem thêm
[sửa | sửa mã nguồn]
Dharanendra
Jambhala (thần thoại)
Kubera
Danh sách Dạ-xoa
Manibhadra
Nalakuvara
Pañcika
Sthunakarna
Suketu
Vaiśravaṇa
Vajrapani
Yaksha Kingdom
Yakshini
Yaksha Prashna
Gnome (thần thoại)
Pygmy (Thần thoại Hi Lạp)
Dwarf (thần thoại)
Goblin
Ogre
Jinn
Shedim
Tham khảo
[sửa | sửa mã nguồn]
^ abCó niên đại 100 TCN. Quintanilla, Sonya Rhie (2007). History of Early Stone Sculpture at Mathura: Ca. 150 BCE – 100 CE (bằng tiếng Anh). BRILL. tr. 368, fig. 88. ISBN 9789004155374.
^ Quintanilla, Sonya Rhie (2007). History of Early Stone Sculpture at Mathura: Ca. 150 BCE – 100 CE (bằng tiếng Anh). BRILL. tr. 365, fig. 85. ISBN 9789004155374.
^ Dalal, Roshen (2010). The Religions of India: A Concise Guide to Nine Major Faiths (bằng tiếng Anh). Penguin Books India. tr. 398. ISBN 978-0-14-341517-6.
^ Singh (2008). A History of Ancient and Early Medieval India. New Delhi: Pearson Education. tr. 430. ISBN 978-81-317-1120-0.
^ abStefon, Matt. "Yaksha | Hindu mythology". Encyclopedia Britannica (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 15 tháng 7 năm 2007.
^ Richard John Richards (1995). South-east Asian Ceramics: Thai, Vietnamese, and Khmer: From the Collection of the Art Gallery of South Australia. Oxford University Press. tr. 27, 67. ISBN 978-967-65-3075-2.
^ For यक्षी as the feminine of यक्षः see V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary, p. 776.
^ For yakṣiṇī (यक्षिणी) as a regular Sanskrit term for a female yakṣa, and yakṣaṇī as a Buddhist variant, see Franklin Edgerton, Buddhist Hybrid Sanskrit Grammar and Dictionary, Vol. 2, Motilal Banarsidass, first Ed., 1953, p. 442.
^ Bhairav, J. Furcifer; Khanna, Rakesh (2020). Ghosts, Monsters, and Demons of India. India: Blaft Publications Pvt Ltd. tr. 417–418. ISBN 9789380636474.
^ Pramodaben Chitrabhanu, Jain symbols, Ceremonies and Practices
^ "Twenty four Tirthankaras at a glance". jaindharmonline.com. Bản gốc lưu trữ ngày 12 tháng 7 năm 2006. Truy cập ngày 27 tháng 4 năm 2021.
Nguồn
[sửa | sửa mã nguồn]
Dictionary of Hindu Lore and Legend (ISBN 0-500-51088-1) của Anna Dhallapiccola
Liên kết ngoài
[sửa | sửa mã nguồn]
Tư liệu liên quan tới Yaksha tại Wikimedia Commons
"Parkham Yaksha" Manibhadra, 150 TCN
"Mudgarpani Yaksha", 100 TCN[1]Dấu tích của những bức tượng khổng lồ của Parkham Yaksha (150 TCN) và Mudgarpani (cầm "Mace") Yaksha (100 TCN), Mathura. Những bức tượng khổng lồ này cao khoảng hai mét.[1] Mudgarpani Yaksha cầm chùy mudgar ở tay phải, và tay trái dùng để đỡ một người sùng đạo nhỏ hoặc trẻ em đang chắp tay cầu nguyện.[2][3]Nghệ thuật Mathura, Bảo tàng Mathura 
Yaksha là những linh hồn bản chất nhân từ, đôi khi nghịch ngợm hoặc thất thường. Bên trái: Yaksi từ Bharhut; phải: Yaksha từ Pitalkhora, c. Thế kỷ thứ 2 CN. 
"Parkham Yaksha" Manibhadra, 150 TCN
"Mudgarpani Yaksha", 100 TCN[1]Dấu tích của những bức tượng khổng lồ của Parkham Yaksha (150 TCN) và Mudgarpani (cầm "Mace") Yaksha (100 TCN), Mathura. Những bức tượng khổng lồ này cao khoảng hai mét.[1] Mudgarpani Yaksha cầm chùy mudgar ở tay phải, và tay trái dùng để đỡ một người sùng đạo nhỏ hoặc trẻ em đang chắp tay cầu nguyện.[2][3]Nghệ thuật Mathura, Bảo tàng Mathura 
Yaksha là những linh hồn bản chất nhân từ, đôi khi nghịch ngợm hoặc thất thường. Bên trái: Yaksi từ Bharhut; phải: Yaksha từ Pitalkhora, c. Thế kỷ thứ 2 CN. 
Cặp Yaksha đứng trên lá sen, nam (sic) cầm búp sen và tạo dáng trong shalabhanjika 
Mudgarpani Yaksha, thế kỷ thứ 2 trước Công nguyên, Bharnakalan, Bảo tàng Mathura. 
Vidisha Yaksha, thế kỷ thứ 2 trước Công nguyên, Bảo tàng Vidisha. 
Gomedh và Ambika tại Bảo tàng Maharaja Chhatrasal , thế kỷ 11 
Tư liệu liên quan tới Yaksha tại Wikimedia Commons
