Đèo Tam Điệp – Wikipedia Tiếng Việt

Đèo Tam ĐiệpĐèo Tam Điệp (Việt Nam)

Đèo Tam Điệp là tổ hợp đèo trên núi Tam Điệp ở ranh giới tỉnh Ninh Bình và Thanh Hóa, Việt Nam.[1][2][3]

Núi Tam Điệp là dãy núi nằm ở vùng ranh giới giữa thành phố Tam Điệp tỉnh Ninh Bình và thị xã Bỉm Sơn cùng huyện Hà Trung tỉnh Thanh Hóa. Dải núi chạy ra biển theo hướng tây bắc – đông nam và có 3 ngọn. "Tam Điệp" là tên chữ được gọi trong sử sách và địa lý cổ Việt Nam, địa danh mốc trên con đường thiên lý cổ thời phong kiến từ Thăng Long vào Nam. Đèo Ba Dội là tên Nôm của đèo Tam Điệp, xuất hiện trong thơ Hồ Xuân Hương, trong tiếng Việt cổ có nghĩa là ba đợt, ba lớp.

Vị trí

[sửa | sửa mã nguồn]

Thời phong kiến, con đường Thiên lý, hay có nơi còn gọi là đường "dịch trạm", đường Cái Quan, đường "triều chính" chạy xuyên qua đèo Tam Điệp. Quốc lộ 1 ngày nay qua Tam Điệp, có đoạn không trùng với đường thiên lý cổ, mà vượt qua núi Tam Điệp ở Dốc Xây, ranh giới giữa Ninh Bình và Thanh Hóa. Đoạn đường này do người Pháp mở từ đền Dâu (thành phố Tam Điệp, Ninh Bình) đến đền Sòng (thị xã Bỉm Sơn, Thanh Hóa) vào đầu thế kỷ XX để "nắn" thẳng đường Thiên lý, tránh phải đi qua đèo Tam Điệp cổ cheo leo. Dốc Xây không phải phải là đèo Tam Điệp cổ vì đoạn đường qua dốc Xây chỉ có thể mở được bằng kĩ nghệ hiện đại: Bộc phá phá núi, lấp khe sâu, vực thẳm và kĩ nghệ làm đường ở trình độ cao. Năm 1998 - 1999, nhà nước Việt Nam mới đục xuyên núi để làm một con đường hầm qua núi ở Dốc Xây để đi lại hai chiều thuận lợi. Trước kia do không đủ điều kiện, phương tiện để bạt được quả núi hiểm trở ở Dốc Xây và một số đồi núi khuất khúc phía trong, nên phải đi vòng qua đèo Tam Điệp.

Ba đèo

[sửa | sửa mã nguồn]

• Đèo giữa là con đường thiên lý cổ băng qua đỉnh núi cao nhất và cũng là đỉnh đèo cao nhất (khoảng 110 m). Ở đây có tấm bia khắc bài thơ "Quá Tam Điệp sơn" của vua Thiệu Trị làm năm 1842 khi đi tuần du qua núi Tam Điệp. Ngày nay, con đường thiên lý cổ chỉ còn là một lối mòn nhỏ, nhiều chỗ cây cối mọc um tùm.
• Đèo phía Bắc: cao khoảng 75–80 m
• Đèo phía Nam: cao khoảng 80–90 m

Trước kia đèo giữa là nơi phân ranh giới giữa hai trấn Thanh Hoa nội và Thanh Hoa ngoại đời Hậu Lê, giữa hai tỉnh Ninh Bình và Thanh Hóa đời Nhà Nguyễn. Nhưng ngày nay, do phân chia lại địa giới, đèo giữa và đèo phía nam thuộc đất thị xã Bỉm Sơn, Thanh Hóa. Chỉ còn đèo phía bắc thuộc thành phố Tam Điệp.

Như vậy, đường thiên lý cổ từ Thăng Long đi đến thành phố Tam Điệp, đến đền Dâu, cách Hà Nội 111 km, thì đi vòng về phía đông nam Quốc lộ 1 ngày nay, lách qua một số núi đá vôi để vượt qua ba đỉnh đèo Tam Điệp, đến đền Sòng tiếp tục đi vào đồng bằng Thanh Hóa. Đền Dâu và đền Sòng là 2 đầu của cái võng đường Thiên lý cổ qua đèo Tam Điệp. Đoạn võng này dài hơn đoạn đường Quốc lộ nắn thẳng ngày nay từ đền Dâu đến đền Sòng khoảng gần 5 km.

Núi Tam Điệp là dải cuối cùng của vòng cung đá vôi Hòa Bình ăn ra gần sát biển. Phía trên nối liền với núi rừng của Hòa Bình - Sơn La. Phía dưới chạy ra gần lợi nước Biển Đông. Phía tây bắc giáp Hòa Bình, có ngọn núi cao tới 570 m. Riêng trong địa phận thành phố Tam Điệp và huyện Yên Mô (Ninh Bình), giáp giới hai huyện Hà Trung và Nga Sơn (Thanh Hóa), núi Tam Điệp dài trên 20 km, rộng từ 2 đến 7 km, với những ngọn núi cao trên dưới 200 m. Đây là ranh giới tự nhiên giữa hai tỉnh Ninh Bình và Thanh Hóa.

Lịch sử

[sửa | sửa mã nguồn]

Thời thuộc Nhà Hán, đèo Tam Điệp được gọi là Cửu Chân Quan, là cửa ải giữa quận Cửu Chân (Thanh Hóa ngày nay) và quận Giao Chỉ (Bắc Bộ ngày nay).

Sau khi cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng thất bại (năm 43), căn cứ Cấm Khê mất, một số nghĩa quân lui xuống vùng Tam Điệp - Thần Phù để tiếp tục cuộc chiến đấu.

Đầu thế kỷ X, Dương Đình Nghệ và Ngô Quyền đã dựa vào sự hiểm trở của Tam Điệp để xây dựng và bảo vệ lực lượng ở Thanh Hóa, rồi tiến ra đánh bại quân xâm lược Nam Hán ở thành Đại La (năm 931) và sông Bạch Đằng (năm 938)

Trong cuộc kháng chiến chống quân Mông- Nguyên (thế kỷ XIII), triều đình Nhà Trần đã sử dụng bức trường thành Tam Điệp để bảo vệ hậu phương Ái Châu - Diễn Châu (Thanh Hóa và Nghệ An) và làm chỗ dựa cho căn cứ Thiên Trường - Trường Yên.

Năm 1527, Nhà Mạc thay Nhà Hậu Lê. Nhà Mạc tách lấy hai phủ Trường Yên và Thiên Quan của thừa tuyên Sơn Nam làm Thanh Hoa ngoại trấn. Vì lúc ấy, Nhà Mạc chiếm giữ từ dãy núi Tam Điệp trở ra Bắc để chống lại Nhà Hậu Lê (Nhà Lê Trung Hưng) đóng đô ở Thanh Hóa). Vua Lê Trang Tông (1533- 1548) đã đắp lũy ở Tam Điệp để chống quân Mạc.

Cuối năm 1788, 29 vạn quân Thanh tràn vào chiếm đóng Thăng Long. Nhà Tây Sơn lúc đó chỉ có 1 vạn quân đồn trú ở Thăng Long và Bắc Hà. Ngô Thì Nhậm – một tướng tài của Tây Sơn chủ trương rút quân về lập phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn cho quân bộ chẹn ở núi Tam Điệp phòng thủ, quân thủy đóng đồn tại hải phận Biện Sơn (Thanh Hóa). Ngày 20 tháng Chạp (tức ngày 15 tháng 1 năm 1789), đại quân do vua Quang Trung chỉ huy từ Phú Xuân (Huế ngày nay) ra đến Tam Điệp nghỉ lại cho quân lính ăn Tết Nguyên đán trước. Từ đêm giao thừa đến mồng 5 tháng 1 năm Kỉ Dậu (ngày 30 tháng 1 năm 1879) quân Tây Sơn kéo ra đại phá quân Thanh ở Thăng Long, kết thúc thắng lợi cuộc tiến công chiến lược thần tốc. Tại đèo Tam Điệp hiện nay vẫn còn dấu tích lịch sử núi Vương Ngự nơi vua Quang Trung đóng quân.

Năm 1842, vua Thiệu Trị đi tuần du qua đèo Tam Điệp đã làm bài thơ "Quá Tam Điệp sơn", 10 tháng sau bài thơ được khắc bia đá, dựng ngay cạnh con đường Thiên lý cổ băng qua đỉnh núi ở giữa, cao nhất. Hiện nay, tấm bia đá đã được tìm thấy trên đỉnh đèo. Năm 1984, người ta đã tìm thấy dấu vết nền nhà bia cũ và cho dựng bia vào đúng vị trí nhà bia cổ. Đỉnh núi có tấm bia này là điểm phân chia địa phận giữa hai tỉnh Ninh Bình và Thanh Hóa.

Đèo Tam Điệp đã được Nhà nước CHXHCN Việt Nam xếp hạng là Di tích lịch sử năm 1985.

Hiện trạng

[sửa | sửa mã nguồn]

Hiện nay, đường đèo cổ không còn dùng trong giao thông vì đã có đoạn đường mới từ đền Dâu đến đền Sòng đi lại thuận tiện hơn, nó chỉ còn là một con đường nhỏ mang tên đường Thiên Lý.

Bài thơ "Cửu Chân Quan" của Ngô Thì Sĩ khắc ở vách núi phía nam Kẽm Đó vào thế kỷ XVIII cùng với một số đoạn lũy quanh Kẽm Đó, lũy của nghĩa quân Tây Sơn về lập phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn, đã bị san phá để khai thác đá hay trồng sắn, trồng khoai, làm lối đi.

Trong thơ ca

[sửa | sửa mã nguồn]

Ca dao:

Ăn trầu nhớ miếng cau khô Trèo lên Ba dội nhớ cô bán hàng

Trong thơ Nguyễn Du:

Đạp mây núi Ba Dội Kẻ lãng khách lại qua Trong mắt thu đất lớn Ngoài khơi thấy biển xa.

Trong thơ Hồ Xuân Hương:

Một đèo, một đèo lại một đèo Khen ai khéo tạc cảnh cheo leo Cửa son đỏ loét tùm hum nóc Hòn đá xanh rì lún phún rêu Hiền nhân quân tử ai mà chẳng Mỏi gối chồn chân vẫn muốn trèo.

Vào mùa hạ năm 1842, trong chuyến tuần du phía Bắc, Vua Thiệu Trị một vị vua lãng mạn cũng đã từng qua đây và đã đề thơ vào bia đá. Bài thơ ấy đến nay được bảo vệ bằng một lầu bia cao 4m giữa đỉnh đèo.

Giữa lối xanh um núi chất chồng Tầng tầng phóng bước cưỡi Cầu Long Chẳng như Vương Ôc chừa lối tắt Còn giống La Phù biệt lối thông Đón gặp thẳm xa xuôi một ngọn Vươn cao trùng điệp biết bao vòng Thanh, Ninh hai trấn đây ranh giới Đúc diệu kỳ quan, lượn khắp vùng

Tham khảo

[sửa | sửa mã nguồn]

• Trương Đình Tưởng, Địa chí văn hóa dân gian Ninh Bình, Nhà xuất bản Thế giới, Hà Nội, 2004

1. ^ Tập bản đồ hành chính Việt Nam. Nhà xuất bản Tài nguyên – Môi trường và Bản đồ Việt Nam. Hà Nội, 2013.
2. ^ Bản đồ tỷ lệ 1:50.000 tờ F-48-92-D. Cục Đo đạc và Bản đồ Việt Nam, 2004.
3. ^ Thông tư 14/2014/TT-BTNMT ngày 19/03/2014 của Bộ Tài nguyên và Môi trường về Ban hành Danh mục địa danh dân cư, sơn văn, thủy văn, kinh tế - xã hội phục vụ công tác thành lập bản đồ tỉnh Thanh Hóa. Thuvien Phapluat Online, 2016. Truy cập 25/11/2018.

x t s Du lịch Ninh Bình
Di sản thế giớiTràng An - Hoa Lư	Tam Cốc - Bích Động Khu du lịch sinh thái Thung Nham Khu du lịch sinh thái Tràng An Chùa Bái Đính Chùa Nhất Trụ Chùa Duyên Ninh Cố đô Hoa Lư Đền Vua Đinh Đền Vua Lê Động Hoa Lư Động Thiên Hà Động Am Tiên Hoa Lư tứ trấn: Động Thiên Tôn, Đền Thánh Nguyễn Đàn Kính Thiên Hang Múa Hành cung Vũ Lâm Lăng phát tích nhà Đinh
Các thắng cảnhbiển, hồ, rừng, núi	Biển Cồn Nổi Biển Quất Lâm Biển Thịnh Long Động Vân Trình Hồ Yên Thắng Hồ Yên Quang Hồ Đồng Thái Hồ Đồng Chương Khu bảo tồn thiên nhiên Vân Long Núi Non Nước Núi Ngọc Mỹ Nhân Núi Kỳ Lân Sân golf Hoàng Gia Suối Kênh Gà Vườn quốc gia Cúc Phương Vườn quốc gia Xuân Thủy
Di tích quốc giatiêu biểu	Chùa Cổ Lễ Chùa Đọi Sơn Chùa Keo Hành Thiện Chùa Phổ Minh Chùa Tam Chúc Chùa Đùng Chiến khu Quỳnh Lưu Đan viện Châu Sơn Đền Lăng Đền Trần Đền Trần Thương Đền Trúc Đền Xám Nhà thờ chính tòa Phát Diệm Phòng tuyến Tam Điệp Phủ Dầy Phủ Đồi Ngang
Các công trìnhkiến trúc khác	Bảo tàng Quân đoàn 12 Các đền thờ Vua Đinh Cầu tại Ninh Bình Công viên văn hóa Tràng An Chùa Đẩu Long Chùa Địch Lộng Chùa Non Nước Đình Bườn Kẽm Trống Nhà hát Phạm Thị Trân Nhà thi đấu Ninh Bình Nhà thờ Bùi Chu Nhà thờ Khoái Đồng Quảng trường Đinh Tiên Hoàng Đế
Lễ hội, làng nghềĐặc sản ẩm thực	Lễ hội ở Ninh Bình: Lễ hội Hoa Lư Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn Lễ hội Tràng An Lễ hội chợ Viềng Làng nghề ở Ninh Bình Ẩm thực Ninh Bình: Rượu Kim Sơn Phở bò Giao Cù Cơm cháy Ninh Bình Cá rô Tổng Trường Dê núi Ninh Bình Dứa Đồng Giao Cá tràu tiến vua chuối ngự Đại Hoàng

x t s Du lịch Thanh Hóa
Khu du lịch Sầm Sơn	Bãi biển Sầm Sơn  · Lễ hội Sầm Sơn  · Đền Độc Cước  · Đền Cô Tiên  · Hòn Trống Mái  · Núi Trường Lệ
Các điểm du lịch biển khác	Bãi biển Hải Hòa  · Bãi biển Hải Tiến  · Khu du lịch sinh thái Quảng Cư  · Cửa biển Thần Phù  · Lạch Bạng  · Khu du lịch Nghi Sơn  · Hòn Mê
Vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên	VQG Cúc Phương  · VQG Bến En  · VQG Xuân Liên  · KBT Pù Hu  · KBT Pù Luông  · KBT Tam Quy
Điểm du lịch sinh thái	Suối cá Cẩm Lương  · Suối cá Cẩm Liên  · Suối cá Văn Nho  · Cửa Đạt  · Am Tiên  · Động Từ Thức  · Động Kim Sơn  · Động Long Quang  · Động Tiên Sơn  · Động Ngọc Hoàng  · Hang Con Moong  · Hang Co Luồng  · Núi Nưa  · Núi Hàm Rồng  · Núi Nhồi  · Núi Nấp  · Bãi cò Tiến Nông  · Rừng Thông Đông Sơn  · Khu rừng bảo vệ cảnh quan Đền Bà Triệu  · Đèo Tam Điệp
Di tích và di chỉ khảo cổ	Đông Sơn  · Núi Đọ  · Cồn Chân Tiên  · Khu di tích lò gốm Tam Thọ  · Di chỉ Đa Bút
Di tích lịch sử	Đền thờ Mai An Tiêm  · Đền Bà Triệu  · Đền thờ Lê Hoàn  · Đền thờ Dương Đình Nghệ  · Thành nhà Hồ  · La Thành Tây Đô  · Đàn Nam Giao nhà Hồ  · Đền Đồng Cổ  · Đền thờ Lê Lai  · Lam Kinh  · Thái miếu nhà Hậu Lê  · Phủ Trịnh và Nghè Vẹt  · Khu lăng miếu Triệu Tường  · Nhà Thờ Trạng Quỳnh  · Đền thờ Lê Văn Hưu  · Chiến khu Ba Đình  · Chiến khu Ngọc Trạo  · Bến phà Ghép  · Cụm di tích lịch sử Nam Ngạn  · Cầu Hàm Rồng  · Cầu Đò Lèn  · Nghè Xuân Phả
Di tích tôn giáo, tín ngưỡng	Đền Sòng  · Phủ Na  · Am Tiên •Phủ Sung  · Chùa Vồm  · Chùa Thanh Hà  · Chùa Sùng Nghiêm Diên Thánh
Làng nghề	Làng Nhồi  · Chiếu Nga Sơn  · Làng đúc đồng Trà Đông  · Làng mộc Đạt Tài
Lễ hội văn hóa	Lễ hội Sầm Sơn  · Lễ hội Lam Kinh  · Lễ hội Mường Xia  · Lễ hội Pôồn Pôông  · Lễ hội cầu ngư (Hậu Lộc)  · Lễ hội đền Sòng  · Trò Xuân Phả  · Trò Chiềng  · Dân ca, dân vũ Đông Anh  · Hò sông Mã
Ẩm thực	Nem chua Thanh Hóa  · Bánh đa nem Cầu Bố  · Bánh gai Tứ Trụ  · Bánh răng bừa  · Chè lam Phủ Quảng  · Mía đen Kim Tân  · Dừa Thanh Hóa  · Bưởi Luận Văn  · Quế Thanh  · Rượu Nga Sơn  · Gỏi nhệch Nga Sơn  · Hến làng Giàng  · Nước mắm Du Xuyên
Du lịch Việt Nam 7 khu du lịch quốc gia • An Giang • Bắc Ninh • Cà Mau • Cần Thơ • Cao Bằng • Đà Nẵng • Đắk Lắk • Điện Biên • Đồng Nai • Đồng Tháp • Gia Lai • Hà Nội • Hà Tĩnh • Hải Phòng • Thành phố Hồ Chí Minh • Hưng Yên • Khánh Hòa • Lai Châu • Lạng Sơn • Lào Cai • Lâm Đồng • Nghệ An • Ninh Bình • Phú Thọ • Quảng Ngãi • Quảng Ninh • Quảng Trị • Sơn La • Tây Ninh • Thái Nguyên • Thanh Hóa • Bản mẫu:Du lịch Huế • Tuyên Quang • Vĩnh Long •

x t s Đèo Việt Nam
Đông Bắc sông Hồng	Áng Toòng Bắc Sum Bén Bò Đái Bó Củng Bông Lau Búp Chuối Bụt (Quảng Ninh • Lạng Sơn • Tuyên Quang • Bắc Ninh) Cái Kỳ Cóc Cao Bắc Chinh Cổng trời (Quản Bạ • Hoàng Su Phì) Gà Giàng Gió (Ngân Sơn • Xín Mần • Sơn Động) Hạ My Kẻng Keng Căng Keng Mạ Kéo Đẩy Kéo Gàn Kéo Lếch Kéo Pia Khách Khau Kang Khau Khoang Khau Liêu Khau Phụ Khau Pi Khau Ra Khau Thăm Khế (Thái Nguyên) Khuôn Do Lai Lân Phi Lang Tư Lũng Điếc Lũng Luông Lùng Pa Mã Phiếu Mã Phục Mã Pí Lèng Mã Quỷnh Nàng Tiên Nậm Du Ngân Sơn Nghĩa Đô Nóc Mò Pắc Lũng Pha Long Phật Chỉ Phia Oắc Quao Sài Hồ San So Tà Sa Tài Hồ Sìn Tài Phật Tam Canh Trà Lĩnh
Tây Bắc	Ách Ban Bụt (Trấn Yên • Kỳ Sơn) Cao Pha Cáp Na Chẹn Chiềng Đông Chiềng Pấc Cò Chạy Cón Cổng trời (Yên Châu • Thanh Sơn) Cửa Nhì Dệt Giang Ma Hoa Khau Cọ Khau Phạ Keo Lôm Khế (Phú Thọ) Làng Mô Lũng Lô Ma Thì Hồ Min Nhọt Ô Quý Hồ Pha Đin Phiêng Ban Sấu Sơn La Tà Cơn Tằng Quái Tây Trang Thung Khe Tốc Tiến Xá Tổng
Bắc Trung bộ	Tam Điệp Bà Lạch Đá Đẽo Đồng Tiền Keo Nưa Khe Nét Kim Quy La Hi Làng Vây Lý Hòa Mụ Giạ Mũi Né Mường Lống Mường Xén Ngang Noọng Dẻ Pê Kê Phú Gia Phước Tượng Sa Mù Tà Lương Tân Lâm
Nam Trung bộ	Hải Vân A Năm A Yên Ba Đầu Bà Sa Ba Ví Bánh Ít Bình Đê Bình Thảo Cả Cà Đáo Cậu Cóp Cổ Mã Cổng trời (Phước Sơn) Cù Mông Đá Đen Đa Mi Eo Gió Gành Đỏ Khánh Lê Khánh Sơn Le Liêu Long Môn Long Mỹ Mục Thịnh Mũi Trâu Nại Ngoạn Mục Nhông Phường Rạnh Quán Cau Quy Hòa Ra Vách Rọ Tượng Tam Giang Tà Pao Tà Pứa Trà Nô
Tây Nguyên	An Khê Bảo Lộc Blaum Chuối Con Ó Cổng trời (M'Đrăk • Đam Rông) Đại Ninh D'Ran Gia Bắc Giang Sơn Lăk Lò Xo Mang Yang Măng Đen Măng Rơi Mimosa Ngok Wang Omega Phi Liêng Phú Hiệp Phú Mỹ Phượng Hoàng Phú Sơn Prenn Tà Nung Tô Na Vi Ô Lắc
Nam bộ	Mẹ Bồng Con Nước Ngọt
Di tích đặc biệt ● Hang động ● Thác nước ● Đèo ● Chùa ● Đình ● Đền ● Nhà thờ ● Tháp cổ ● Tháp Chăm