Đi Lễ Hội để Làm Gì?

QĐND - Người dân xứ Việt ta từ xửa xưa đã thích đi lễ hội, mà bằng chứng là từ thời cổ tích, trong truyện Tấm Cám đã cho thấy điều này. Dì ghẻ ghét Tấm bèn trộn một đấu thóc với một đấu gạo bắt Tấm nhặt xong mới được đi chơi hội. Tấm được đàn chim sẻ nhặt hộ chỉ loáng là xong. Tấm còn được ông Bụt giúp cho bao nhiêu là tư trang mới, quần áo mới, hài thêu mới, lại có cả một con ngựa thật đẹp. Và hẳn nhiên nhờ đám hội mà cô Tấm vốn là người mò cua bắt ốc thân phận của kẻ chân lấm tay bùn lại được gặp vua và trở thành hoàng hậu… Bóc đi lớp vỏ hoang đường của cổ tích, ít nhất bạn đọc bắt gặp ý nghĩa sau: Người dân ta rất vui thích chơi hội (có thành ngữ Vui như hội, Vui như trẩy hội), khát khao được thể hiện mình trong lễ hội, mong muốn lễ hội sẽ đem lại điều may mắn, mới mẻ. Đúng là lễ hội tinh khiết, trong vắt của hy vọng ước ao, nói theo ngôn ngữ thời thượng là đậm đà ấm áp tinh thần nhân văn. 

Đến thời của cụ Nguyễn Du thì lễ hội đã thực tế hơn, trai gái đi hội để tình tứ với nhau, hy vọng qua đám hội mà bén duyên nhau. Chả thế mà để tái hiện lại một đám hội, cụ Nguyễn đã hóa thân vào tạo hóa để vẽ ra một không gian tuyệt vời nên thơ trang nhã làm phông nền cho những trang tài tử giai nhân dập dìu gót ngọc: Cỏ non xanh tận chân trời/ Cành lê trắng điểm một vài bông hoa. Trai gái hồi ấy cũng lịch sự lắm, dù có mải vui thì cũng chỉ vô tình giẫm chân lên đám cỏ xanh, phải chăng vì thế mà cái tên hội “đạp thanh” là khái quát từ ý này (“đạp thanh” có nghĩa là “giẫm lên cỏ xanh”). Đến thơ Hồ Xuân Hương thì người ta mượn hội để thể hiện cái thân thể phồn thực nồng nàn quyến rũ: Trai du gối hạc khom khom cật/ Gái uốn lưng ong ngửa ngửa lòng…     

Nhưng đến cái thời của chúng ta hôm nay thì khác nhiều. Người ta đi lễ hội với rất nhiều mục đích khác nhau, và do vậy tạo cho lễ hội mang nhiều ý nghĩa khác nhau. Đại để có thể khái quát thành mấy nhóm mục đích:

Một là đi hội để đi chơi. Cuộc đời, xét đến cùng cũng là một cuộc chơi. Mà lễ hội là một sân chơi lớn, với rất nhiều trò chơi để con người hòa nhập, thể hiện và khẳng định mình. Người dân đến lễ hội để tìm trở về với những trò chơi dân gian, tìm hiểu những phong tục tập quán lạ… Nhà nghiên cứu, qua lễ hội để giải mã văn hóa mà người xưa ký gửi vào các nghi lễ, các trò chơi… Về bản chất, lễ hội là những hoạt động văn hóa tích cực, lành mạnh hướng con người về cội nguồn tổ tiên, nuôi dưỡng khát vọng về một cuộc sống tốt đẹp hơn, ấm no hơn, khỏe mạnh hơn… Đứng về mặt này đi chơi lễ hội đã được chọn lọc qua thời gian rất nên khuyến khích.

Hai là đi lễ hội để cầu may. Lễ hội thường có hai phần, phần hội là những trò vui… Phần lễ, tức là lễ nghi tạ ơn, cầu mong, tưởng nhớ… Như vậy, phần lễ gắn liền với thế giới tâm linh. Người ta đi lễ là để hướng về thế giới tâm linh, thế giới của người xưa và thế giới trong tận cùng con người mình. Thế là nảy ra tâm lý kéo cả người xưa về với thế giới thực tại để cùng sinh sống, phù trợ, giúp đỡ. Cho nên những người đi lễ cầu may thường là những người mê tín. Không chỉ người dân ít học, mà người có trình độ cao cũng mê tín. Phải chăng một cách lý giải này?! Người nghiên cứu luôn phải đi tận cùng đến cái tôi, phải thật cá tính, nghĩa là luôn phải mở rộng thế giới bên trong nội tâm, nhiều khi chạm vào cõi siêu thực của tâm linh. Có người gọi đấy là linh giác hay linh cảm. Điều này đã từng được chứng minh ở các nhà bác học lớn và thực tế có nhiều nhà bác học vẫn có một tôn giáo để họ tôn thờ.                     

Ba là đi lễ hội để “hối lộ”. Gọi thế e có phần khiếm nhã nhưng xét về bản chất lại đúng là thế. Vì nhiều người đi lễ hội lại dùng tiền thật và đồ cúng lễ đắt tiền để mong Thần Phật “hưởng” rồi ban phúc lộc cho mình, có nhiều tiền hơn, “trúng quả” đậm hơn, lên quan lên chức cao hơn, nhanh hơn nữa… Những người này có lẽ đã xúc phạm Thần Phật vì Thần Phật luôn là những đấng trong sáng tuyệt đối không bao giờ chịu hạ mình làm những điều thông tục như vậy!

Thế nên, đi lễ hội để thấu hiểu và gìn giữ văn hóa truyền thống, để trải lòng với quê hương đất nước, để tri ân tiền nhân, để tự răn mình sống sao cho đáng, cho xứng... thì nên đi. Ngược lại, đi lễ hội để "hối lộ thần thánh" trong khi tâm không sáng, lòng không trong, khí không hòa... thì chẳng những tốn công vô ích, mà còn gây phức tạp cho an ninh trật tự, không nên đi.

HOÀNG THU GIANG