Gian Giắc Rútxô (1712 - 1778)

Gian Giắc Riítxô (Jean Jacques Rousseau) là nhà tư tưởng vĩ đại, nhà biện chứng lỗi lạc của triết học Khai sáng Pháp. Các tư tưởng của ông đã trở thành khẩu hiệu và phương châm hoạt động của giai cấp tư sản Pháp trong cách mạng (1789 - 1794).

Rútxô sinh năm 1712 trong một gia đình thợ thủ công làm đồng hồ ở Giơnevơ (Thuỵ Sĩ). Ông nội của ông là người Pháp. Mẹ mất sớm, trong khi bố ít quan tâm giáo dục con trai, cho nên khi 16 tuổi, Rútxô đã rời Giơnevơ đi phiêu bạt khắp Thụy Sĩ, Italia, Pháp, làm nhiều nghề khác nhau để kiếm sống, thậm trí có thời gian ông phải làm hầu bàn. Nhưng cũng chính trong thời gian này ông đặc biệt say mê nghiên cứu các vấn đề triết học và nghệ thuật, kết bạn với Điđrô, tham gia cộng tác với nhóm biên soạn Bách khoa toàn thư một thời gian. Từ năm 1770 ông sống độc thân ở Pháp cho đến khi chết. Rútxô có nhiều tác phẩm nổi tiếng như Suy diễn về nguồn gốc và cơ sở của sự bất bình đẳng (1755), Bàn về khế ước xã hội (1761) V. V..

Thế giới quan của Rútxô chủ yếu đề cập đến những vấn đề xã hội. Mặc dù cùng đứng trên lập trường tự nhiên thần luận như nhiều nhà Khai sáng khác, nhưng Rútxô coi lịch sử của nhân loại là kết quả của hoạt động con người, chứ không phải do “bàn tay” xếp đặt của Thượng đế. Nghiên cứu con người và quá trình phát triển của xã hội từ trước tới giờ, ông khẳng định bản chất của con người là tự do, nhưng trong sự phát triển của các xã hội từ trước tới giờ, khát vọng tự do của con người luôn luôn bị kìm hãm. “Con người sinh ra vốn được tự do, thế nhưng chỗ nào anh ta cũng bị gông cùm” .

Và hiểu rằng, những nghịch lý trên đây hoàn toàn không phải là ngẫu nhiên do ý muốn chủ quan tuỳ tiện của con người, mà có nguyên nhân hoàn toàn khách qnan, trong chính bản thân quá trình phát triển của xã hội. Vậy, quá trình phát triển của lịch sử, là sự chuyển tiếp của xã hội từ trạng thái này sang trạng thái khác, đồng thời cũng là quá trình liên tiếp diễn ra sự phủ định của xã hội sau đối với xã hội trước.

Cũng như nhiều nhà khai sáng đương thời, Rútxô đặc biệt nhấn mạnh vai trò của sự phát triển khoa học và nghệ thuật đối với tiến trình lịch sử. Sở dĩ các dân tộc còn phải chịu cảnh đê hèn và lạc hậu, bởi vì “một mặt, là chính quyền, mặt khác, là khai sáng và thông thái chưa liên minh được với nhau”. Nói cách khác, xã hội chỉ có thể văn minh, khi thể chế chính trị và cơ chế xã hội tạo điều kiện thúc đẩy tiến bộ khoa học và nghệ thuật. Muốn phát triển khoa học và nghệ thuật chân chính thì phải xoá bỏ mọi sự kìm hãm từ phía thể chế xã hôị.

Vấn đề xác định nguyên nhân và nguồn gốc của sự bất bình đẳng trong xã hội là trung tâm trong sự chú ý của Rútxô, bởi vì ông nhận thấy đây là chiếc chìa khoá làm rõ vấn đề tại sao các thể chế xã hội từ trước tới giờ lại luôn luôn kìm hãm khát vọng tự do chân chính của con người. Và Rútxô hiểu rằng việc tồn tại của bất công và mất dân chủ không chỉ riêng ở chế độ phong kiến nước Pháp trước cách mạng, mà cả trước đó, đều có những nguyên nhân khách quan, chứ không phải là quái thai của lịch sử như nhiều người tưởng. Bản thân sự bất bình đẳng giữa mọi người cũng tồn tại, không chỉ về thể chế chính trị do sự xuất hiện các tầng lớp xã hội khác nhau, mà còn cả về sự phát triển thế lực và trí lực giữa mọi người nữa.