Phôi Pha “thành Phố Sông Hồ” (kỳ 2) - Báo Nhân Dân

Kỳ 2: Hãy chung tay cứu “lá phổi xanh” của chính mình

(Tiếp theo và hết)

Nửa thế kỷ, hơn một nửa mặt nước mất đi

Hơn một nửa mặt nước Hà Nội mất đi sau hơn 50 năm có lẽ khiến nhiều người giật mình hay hoài nghi. Diện tích mặt nước bao gồm cả diện tích ao, hồ, đầm, ruộng lúa, ruộng muối, sông cụt, vũng, vịnh, đầm, phá, ao đào trên cát, bãi triều ven biển… Theo thống kê số liệu của JICA, từ năm 1994 - 2009 (trong 15 năm), Hà Nội đã giảm từ 40 hồ nước còn 19 hồ (mất tích 21 hồ). Tương đương với khoảng 850 ha diện tích hồ bị thu hẹp xuống còn 547 ha. Dấu tích hồ nước xưa cũ ấy chỉ còn lại qua các tên gọi địa danh của người dân Hà Nội như khu Đầm Trấu, khu tập thể Hồ Đình, khu dân cư hồ Việt Xô…

Tiếp giai đoạn 2010 - 2015, thống kê về ao, hồ trong sáu quận nội đô Hà Nội của Trung tâm Nghiên cứu Môi trường và Cộng đồng (CECR) thì Hà Nội đã san lấp hoàn toàn thêm 17 hồ, trong đó có 4 hồ thuộc quận Đống Đa, 3 hồ ở quận Hai Bà Trưng, 8 hồ thuộc quận Cầu Giấy và 2 hồ thuộc quận Tây Hồ. Nhiều hồ chỉ còn lại trong ký ức của người dân như hồ Lĩnh Nam (quận Hoàng Mai) hay hồ Hào Nam (quận Đống Đa). Để giữ gìn “lá phổi xanh”, TP Hà Nội đã bổ sung bảy hồ mới nhưng tổng diện tích mặt nước ao, hồ vẫn giảm 72.540 m2 so năm 2010.

2010 là năm Thủ đô kỷ niệm nghìn năm Thăng Long, thành phố đã tiến hành chỉnh trang một loạt ao, hồ nội đô. Hầu hết những ao hồ gây bức xúc về môi trường hoặc nằm giữa các khu dân cư đều được lên danh sách. Hồ Phương Liệt 2 (quận Thanh Xuân), hồ Vả (quận Tây Hồ), Hào thành cổ (Sơn Tây), ao cá Bác Hồ Vĩnh Tuy (quận Hai Bà Trưng), hồ Vục (quận Long Biên), hồ Đầm Khê (Hà Đông)… đều được nạo vét bùn, đất, xây đắp đường kè, lắp đặt các cống thu gom nước thải. Khi đó, thành phố Hà Nội quyết tâm cải tạo 23 ao, hồ để cải thiện tình trạng úng ngập cục bộ, ô nhiễm môi trường cũng như tạo cảnh quan môi trường đô thị trong sạch hơn. Do ngân sách còn hạn hẹp nên thành phố đã áp dụng phương thức xã hội hóa. Hàng chục doanh nghiệp đăng ký tham gia cải tạo hồ, mỗi dự án có tổng mức đầu tư lên đến hàng tỷ đồng. Sau khi hoàn thành, các doanh nghiệp được ưu tiên miễn giảm tiền sử dụng đất nếu khai thác dịch vụ từ dự án, hoặc miễn chi phí khảo sát, thiết kế, giải phóng mặt bằng…

Đợt chỉnh trang cơ bản đem lại những lợi ích thiết thực cùng những bài học quý báu cho thành phố. Việc xây kè hồ là một trong những điều kiện tiên quyết để chống lấn chiếm. Hồ Tây nếu không được kè bê-tông toàn bộ thì có lẽ diện tích mặt hồ cũng không còn được bao nhiêu. Năm 1992, việc quy hoạch hồ Tây đã đưa ra yêu cầu xây đường quanh hồ để khai thác tiềm năng không gian du lịch. Sau đó quy hoạch gần như bị “treo” vì không thể giải phóng mặt bằng. Các hộ dân sống sát mặt hồ tự ý đổ đất lấn chiếm tràn lan. Đến hết năm 2000, tiến độ dự án vẫn gần như giẫm chân tại… giữa phố Thụy Khuê. Có những đoạn do không thể giải phóng mặt bằng, ban quản lý bắt buộc phải đổ đất “tự lấn chiếm” hồ để làm đường (khoảng hơn 3 ha mặt hồ). Những năm 2012, dự án kè hồ và làm đường bao quanh hồ Tây mới cơ bản hoàn thành. Đến lúc đó hồ Tây đã nhỏ đi đáng kể so ban đầu!

TS Nguyễn Thị Kim Dung, Phó Viện trưởng Viện Nước, Tưới tiêu và Môi trường thừa nhận, cho đến nay việc quản lý ao, hồ trên địa bàn cả nước nói chung và Hà Nội nói riêng vẫn còn nhiều chồng chéo giữa trung ương và địa phương. Một hồ lớn thực tế có thể do 3 - 4 cơ quan chịu trách nhiệm quản lý. Với những hồ có công trình thủy điện thì do Bộ Công thương chịu trách nhiệm, hồ tưới tiêu tích nước phục vụ tưới tiêu thì do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn chủ trì, một số hồ lại do Bộ Tài nguyên & Môi trường hoặc do địa phương quản lý.

Ao, hồ được kè cẩn thận không có nghĩa là an toàn tuyệt đối trước sự lấn chiếm của con người. Sự quản lý chồng chéo của các cơ quan quản lý nhà nước dẫn đến việc quản lý ao hồ còn chưa đạt hiệu quả cần có. Một số hồ tuy đã được kè cẩn thận nhưng vẫn còn bị lấn chiếm. Đã có ý kiến nên thành lập một cơ quan độc lập chịu trách nhiệm chung về toàn bộ ao, hồ Hà Nội. Cơ quan này ngoài phần ngân sách được phân bổ riêng, sẽ chịu trách nhiệm phối hợp các sở, ban, ngành có trách nhiệm nhằm thúc đẩy quản lý hiệu quả hơn. Mỗi một ao, hồ cần được xác định chức năng cụ thể. Từ đó cơ quan quản lý độc lập sẽ duy trì và cải tạo từng ao hồ ở mức cao nhất.

Hệ thống ao hồ Hà Nội cần có một cách nhìn nhận đánh giá khách quan, thiết thực hơn nữa. Cần coi ao, hồ Hà Nội là một tài sản vô giá, nên được quan tâm, đầu tư ở mức dài hạn. Việc gìn giữ tài sản chung không chỉ có ý nghĩa cho thế hệ mai sau mà còn thiết thực ngay ở thời điểm hiện tại. Cùng với việc đầu tư gìn giữ và cải tạo ao, hồ là hàng nghìn công ăn việc làm, thu hút du lịch, giảm thiểu bệnh tật, cân bằng xã hội, giá trị giáo dục…

Ao, hồ bị lấn chiếm quá mức nên trận mưa lớn cuối năm 2018 đã nhấn chìm hầu hết các quận nội thành. Tổng lượng nước 23 triệu m3 cần đến hàng chục ngày mới bơm hết ra sông Hồng. Những ao, hồ đã mất đi gần như không thể nào lấy lại. Nhưng cùng với ý thức gìn giữ, chúng ta vẫn có thể đẩy nhanh xây dựng những hồ mới. Trong tương lai không xa, có thể Hà Nội sẽ dần lấy lại được danh xưng “thành phố sông hồ”!

Ô nhiễm sông hồ và những giải pháp dài hạn

Việc giải quyết bài toán ô nhiễm ao hồ tại Hà Nội có vẻ nan giải và tốn kém tiền của hơn nhiều so với chống lấn, chiếm. Một số công trình nghiên cứu và khảo sát chất lượng nước ao hồ Hà Nội gần đây đều cho thấy những kết quả khả quan. Mức độ ô nhiễm hữu cơ đã giảm, nồng độ amoni và phốt pho tuy còn cao nhưng đang tiến dần đến mức cho phép. Có được kết quả trên, một phần do các cơ quan quản lý đã quan tâm hơn và áp dụng rất nhiều biện pháp cải thiện chất lượng nước hồ. Dễ nhận thấy nhất là thực hiện trồng cây thủy trúc (bè thủy sinh) kết hợp phun nước trên mặt hồ. Cây thủy trúc dễ sống và có khả năng thích nghi cao với môi trường ô nhiễm. Chúng có khả năng giảm độ đục, màu, mùi hôi thối và hấp thụ kim loại nặng không kém gì so các phương pháp xử lý nước thải khác. Lắp đặt các vòi phun nước trên mặt hồ trực tiếp tăng nồng độ oxy trong nước. Từ đó tạo điều kiện phát triển các loài thủy sinh, làm giảm độ ô nhiễm của nước hồ.

Từ năm 2015 trở về trước, Hà Nội đã thử nghiệm bốn phương pháp xử lý nước hồ ô nhiễm theo các công nghệ khác nhau. Sau thử nghiệm nước hồ đều trong hơn và mùi hôi thối đã giảm. Tuy nhiên chúng đều gặp phải một trở ngại là giá thành cao.

Năm 2014, thạc sĩ Nguyễn Thị Ngọc Anh và kỹ sư Ngô Minh Đức của Viện Nước, Tưới tiêu và Môi trường đã sáng tạo ra một máy chạy bộ kết hợp lọc nước hồ. Nguyên lý của hoạt động máy rất đơn giản, một máy chạy bộ kết hợp một máy bơm lọc nước, vừa nâng cao được sức khỏe lại giúp cải thiện môi trường. Ý tưởng đã đạt giải cuộc thi Eidea do Hội đồng Anh và LRQA tài trợ để thử nghiệm. Kinh phí được cấp cho nhóm chế tạo bốn máy lắp đặt tại hồ Ngọc Khánh và hồ Thanh Nhàn. Thực ra khi thử nghiệm với số lượng máy trên lắp đặt tại mỗi hồ, lượng nước được đưa qua lọc không đáng kể vì kinh phí tài trợ bị hạn chế. Nhưng nếu được tăng thêm số lượng cùng sự hưởng ứng của cộng đồng thì hiệu quả sẽ lớn hơn rất nhiều. Dù sao thử nghiệm đã đạt được mục tiêu nâng cao ý thức cộng đồng, hướng những hoạt động thường nhật của người dân vào việc cải tạo môi trường. Rất tiếc do không có thêm nguồn tài trợ chế tạo máy, dù giá thành cho mỗi máy chỉ từ 30 - 40 triệu đồng, chương trình buộc phải tạm dừng!

Một số mô hình cộng đồng tham gia bảo vệ ao, hồ đã từng rất hiệu quả như Hội Phụ nữ phường Hoàng Văn Thụ và phong trào xanh - sạch - đẹp ở hồ Đền Lừ, Hội Phụ nữ phường Ngọc Khánh và phong trào bảo vệ hồ Ngọc Khánh, Tổ dân phố 76 phường Ô Chợ Dừa tiên phong bảo vệ hồ Đống Đa… Đó đều là những phong trào tự phát trong cộng đồng nhưng đạt hiệu quả bất ngờ. Trong tương lai nếu các phong trào tương tự được phát huy, chắc chắn sẽ còn đem lại những lợi ích lớn hơn nữa cho ao, hồ Hà Nội.

Nâng cao ý thức của người dân, thay đổi nhận thức của cộng đồng không thể trong ngày một, ngày hai. Đó là một quá trình bền bỉ và tốn nhiều công sức. Nhưng dù có nâng cao được ý thức của người dân mà hệ thống hạ tầng vẫn không được cải thiện thì tất cả vẫn giẫm chân tại chỗ. Nước thải dân cư vẫn đang ngày ngày đổ ra các ao, hồ Hà Nội, phần lớn đều chưa có sự phân tách nguồn nước đầu vào. Theo yêu cầu của thành phố thì nước thải trước khi đổ ra ao, hồ đều phải qua lọc xử lý, nhưng việc nghiêm túc thực hiện yêu cầu đó có vẻ vẫn còn nằm ngoài “tầm tay” của chúng ta trong thời điểm hiện tại. Theo ông Ngô Minh Đức, Trưởng phòng Môi trường của Viện Nước, Tưới tiêu và Môi trường, các thành phố lớn rất cần phải tách biệt nguồn nước mưa với nguồn nước thải sinh hoạt đổ ra hồ. Để làm được điều này với hạ tầng hiện có của Hà Nội, đó gần như là một thử thách không thể vượt qua.

Với những ao, hồ xây mới, chúng ta hoàn toàn có thể chủ động trong việc xử lý nguồn nước đầu vào. Nếu mục đích vẫn để chứa nước thải, nhất định phải có trạm xử lý đi kèm. Cùng với đó là việc thiết kế đầu ra cho nước hồ, duy trì thường xuyên việc nạo vét bùn, đất tạo nhiều không gian chứa nước cho các loại sinh vật sinh sống. Các nhà máy xử lý nước thải thành phố cần được đầu tư xây mới đủ để đáp ứng quy mô đô thị. Áp dụng công nghệ đốt để triển khai các nhà máy xử lý bùn. Hành vi đổ rác thải, hoặc các chất gây ô nhiễm trầm trọng xuống hồ cần phải có chế tài nghiêm khắc hơn. Hiện tại, mức phạt 1 - 2 triệu đồng cho hành vi xả rác xuống ao, hồ rất ít khi được áp dụng và không đủ sức răn đe.

Một người sống cạnh hồ Trúc Bạch cho biết, trước đây khi hồ còn cho thầu nuôi cá, thỉnh thoảng chủ thầu đổ trộm hàng xe phân xuống hồ buổi đêm (cho cá ăn). Những hôm như vậy y như rằng cả ngày hôm sau quanh hồ mùi hôi thối nồng nặc. Những lợi ích kinh tế từ việc nuôi cá hồ hầu như không thể bù đắp được những thiệt hại về môi trường. Không chỉ riêng hồ Trúc Bạch, cần cấm tuyệt đối việc nuôi thả cá làm kinh tế trên toàn bộ ao hồ Hà Nội. Các hàng quán ăn mở trên mặt hồ hoặc sát mép hồ cũng cần hạn chế hoặc có những quy định quản lý, xử lý khắt khe hơn. Đây là những nguồn phát thải nguy hại trực tiếp đến ao hồ nhưng lại rất khó xử lý, kiểm soát.

Hà Nội ngày nay đã phát triển khác rất xa với kinh đô Thăng Long xưa, sầm uất hơn, hiện đại hơn. Tuy nhiên, để giữ được bản sắc, hồn cốt làm nên Hà Nội nghìn năm văn hiến trong tiến trình phát triển hôm nay, rất cần sự chung tay của các cấp, các ngành và người dân vì một Hà Nội xanh, sạch, đẹp và đáng sống.

Bài và ảnh: DUY THÀNH, PHẠM ĐẮC