Từ điển Tiếng Việt "phối Cảnh đường Nét" - Là Gì?

phối cảnh hình học cổ điển được xây dựng từ thời Phục hưng Italia (thế kỉ 15 - 16). Những quy tắc của PCĐN giới hạn ở điểm nhìn của một mắt cố định. Còn bức tranh là mặt phẳng của một tấm kính, qua đó ta nhìn thấy quang cảnh nằm trong trường nhìn. Tấm kính chắn này đưa vào khái niệm gián cách làm chỗ dựa cho các quy ước của PCĐN và làm cho người xem luôn có cảm tưởng “nhìn vào trong” không gian chứ không phải ở đấy.

Những nguyên lí cơ sở của PCĐN: 1) Trong bức vẽ phối cảnh, tấm kính được gọi là “mặt tranh”. 2) Đáy của mặt tranh làm thành “đường đất”. 3) Đường đất là giới hạn gần nhất của một mặt phẳng trải rộng tới chân trời, mặt phẳng này có tên là “mặt nền đất”. 4) Giới hạn xa nhất của mặt nền đất làm thành “đường chân trời”. Trong mặt tranh, đường chân trời ở ngang tầm mắt. Điều đó có nghĩa là nếu người xem đứng ở một vị trí cao (như ở nóc toà nhà) thì đường chân trời sẽ nâng lên, nếu ở một vị trí thấp thì đường chân trời sẽ hạ xuống. 5) Khoảng cách giữa mặt tranh với mắt người xem ở phía trước và với các vật ở phía sau quyết định kích thước và vị trí của các vật trên mặt tranh. Nếu một vật là cố định thì nó sẽ nhỏ hơn khi mắt ở gần mặt tranh. Nếu mắt là cố định, vật càng gần sẽ càng to. 6) Điểm đánh dấu vị trí mắt trên bức vẽ là “điểm nhìn”. 7) Điểm trên đường chân ngay trước điểm nhìn là “tầm nhìn”. 8) Đường nối “điểm nhìn” và “tầm nhìn” là “tia nhìn trung tâm”. Tia này là trục trung tâm của hình nón hội tụ các tia sáng lên mắt.

PCĐN là khoa học giúp hoạ sĩ khi sáng tác không có cảnh thật trước mắt vẫn dựng được hình trong không gian ba chiều. Và do là phối cảnh nhân tạo, nên khi sử dụng, hoạ sĩ thường có sự châm chước ít nhiều cho thuận với người xem (bằng hai mắt không cố định chứ không phải bằng một mắt cố định). Ngoài PCĐN, trong hội hoạ còn nhiều loại phối cảnh khác (xt. Luật tam viễn).

PCĐN là nguyên lí chung của các tác phẩm nhiếp ảnh, điện ảnh (xem thêm các mục từ về Ống kính...).