“Buồn” Và “ngủ” | Tạp Luận

Trong tiếng Việt, ta đôi khi bắt gặp từ ‘buồn’ đi kèm với nhiều động từ khác để diễn tả một hành động nào đó ‘do cơ thể đòi hỏi, không thể nhịn được’ ví dụ như buồn ngủ, buồn nôn, buồn cười …Tuy nhiên, ý nghĩa phổ thông nhất của buồn lại là ‘tâm trạng không thích thú’. Từ đấy làm cho chúng ta, người Việt nói tiếng Việt hiện đại, lấy làm khó hiểu rằng do đâu trước khi ngủ ta lại ‘buồn’? Có thể nói trường hợp đặc biệt này là một trường hợp kinh điển của tiếng việt hiện đại khi mà các từ cổ trở nên tối nghĩa. Do đó để hiểu được trường hợp này ta phải nhờ đến từ nguyên học.

Chắc hẳn ai cũng biết tiếng Việt mượn rất nhiều từ Hán Việt để diễn tả những ý tứ mà từ ngữ thuần Việt không thể đảm trách. Tuy nhiên, những từ Hán Việt đó mới chỉ là một phần của kho từ mượn gốc Hán trong tiếng Việt. Từ Hán Việt là thứ từ ngữ bác học, dùng trong văn chương bác học còn trong dân gian lại có từ mượn gốc hán bình dân và từ Hán Việt bị Nôm hóa. Ta có không ít những từ mượn bình dân này trong tiếng Việt ví dụ như bánh ‘xu xê’ với từ Hán Việt là bánh ‘phu thê’. Còn những từ Nôm hóa là từ trong văn chương bác học hoặc bị đọc trại qua thời gian hoặc nguyên là âm gốc Hán Việt nhưng ngày nay không còn được dùng nữa. Những từ này xuất hiện thường xuyên trong ca dao tục ngữ và trong tiếng nói hằng ngày ví dụ như ‘xe’ (HV: xa), ‘ lò’ (HV: lô), ‘cờ’ (HV: kỳ) …

Nói đến đây ta lại quay về với từ ‘buồn’. Xét nghĩa phổ thông của nó là ‘tâm trạng không thích thú’ ta tìm thấy từ ‘muộn’ (悶) trong tiếng Hán Việt. Từ ‘muộn’ theo Hán Việt Từ Điển của Đào Duy Anh có nghĩa là ‘ trong long không vui’như vậy là tương tự như từ ‘buồn’ của ta. Vậy tại sao ‘muộn’ lại thành ‘buồn’? Đây là hiện tượng biến âm xuất hiện ở rất nhiều ngôn ngữ trên thế giới do cách phát âm của hai âm ‘m’ và ‘b’ tương đối gần nhau; đều là khéo môi rồi bật hơi. Do vậy từ ‘buồn’ với ý nghĩa ‘không vui’ là do ‘muộn’ bị nôm hóa mà thành. Ta có thể thấy điều này rõ hơn khi ta xét đến các từ ghép của ‘buồn’ và ‘muộn’ như ‘buồn phiền’ đối với ‘phiền muộn’ hoặc ‘buồn rầu’ đối với ‘sầu muộn’. Những từ này có ý nghĩa tương ứng nhưng trật tự lại bị đảo ngược bởi vì khi nôm hóa từ ta cũng dùng Nôm hóa cả trật tự từ.Vậy cò nghĩa còn lại của từ ‘buồn’ thì từ đâu ra? Cũng dùng cách biến âm như trên, ta có một từ thuần Việt là ‘muốn’ có ý nghĩa tương tự. Vậy ta có ‘buồn ngủ’ đối với ‘muốn ngủ’ hoặc ‘buồn cười’ đối với ‘muốn cười’.

Thế là ta đã thấy rõ nguồn gốc của ý nghĩa thứ hai của từ ‘buồn’ nhưng tại sao hai từ ‘muốn’ và ‘muộn’ lại đều trở thành ‘buồn’? Ta thấy thanh âm trong tiếng việt là một thành tố rất dễ biến đổi qua thời gian và bằng chứng lớn nhất của hiện tượng này là sự khác nhau trong thanh âm của ba miền nước ta. Thêm nữa, cả ‘muốn’ và ‘muộn’ đều là vần trắc, có nghĩa là hai thanh này đều là đoản thanh đi từ trường thanh huyền mà ra.

Nguồn gốc chữ ‘buồn’ trong tiếng Việt xem như đã tạm được giải quyết. Vậy ta đã hiểu ‘buồn’ là hai từ đồng âm dị nghĩa đặc biệt.

Chia sẻ:

• X
• Facebook
• Pinterest
• Túi
• Tumblr
• Reddit
• LinkedIn
• Email
• In

Có liên quan