Đền Hạ Tuyên Quang - Diễn đàn Quê Hương - Con Người Việt Nam

Trong nhân dân vẫn còn lưu truyền câu “Thượng thác Ghềnh, Hạ cầu Chả”, ý là trên thác Ghềnh có đền Thượng, phía dưới gần cầu Chả có đền Hạ.

Đền Hạ Tuyên Quang

Đền Hạ được dựng lên để thờ đức thánh Mẫu Thượng thiên (được đồng nhất với Mẫu Liễu Hạnh), là vị đứng trong bộ Tam toà Thánh Mẫu (gồm Mẫu Thượng thiên, Mẫu Thượng ngàn và Mẫu Thoải) của Đạo Mẫu Việt Nam. Bà còn được người dân yêu kính, gọi với nhiều tên khác nhau: Mẫu Đệ nhất, Mẫu Thiên hay Tiên Thiên Thánh Mẫu. Sách “Đại Nam nhất thống chí” do Quốc sử quán triều Nguyễn soạn, quyển XXIII, phần Tỉnh Tuyên Quang, mục Đền miếu chép “Đền thần Ỷ La: Tương truyền đời trước có hai Công chúa là Ngọc Lân và Phương Dung theo xa giá đi xem xét địa phương, đỗ thuyền ở bờ sông. Đến đêm nổi cơn mưa gió, hai Công chúa vụt bay lên trời, người ta cho là linh dị, lập đền để thờ. Đền thờ Phương Dung Công chúa ở phía hữu ngạn sông Lô thuộc địa phận xã Ỷ La. Đền thờ Ngọc Lân Công chúa ở phía tả ngạn sông Lô thuộc xã Tình Húc”.

Không gian bên trong đền Hạ

Đền Hạ được dựng ở thế đất sơn thủy uốn khúc, long hổ ôm quanh, sông lớn trước mặt. Kiến trúc chính của đền được dựng theo kiểu nội công ngoại quốc, mặt tiền nhìn về sông Lô ở hướng Đông; gồm tòa tiền cung, tòa trung cung và tòa hậu cung theo kiểu tường hồi bít đốc tay ngai. Mái đền được đắp kiểu chồng diêm, gồm hai mái với 8 đầu đao cong vút cách điệu - một kiểu kiến trúc thời Nguyễn muộn. Cổng tam quan, gồm 3 cửa sơn màu đỏ, chỉ được mở vào những ngày lễ hội và những ngày rước Mẫu; hai cửa phụ mở hàng ngày cho nhân dân địa phương và khách thập phương đến lễ và dự hội; mái trên tam quan đắp nổi chữ “Hiệp Thuận linh từ” (đền thiêng Hiệp Thuận). Hệ thống cổng phụ gồm bốn trụ hướng ra bờ sông với nhiều hình trang trí, chữ đắp nổi tôn thêm vẻ đẹp của đền. Trong khuôn viên đền có Lầu Cô, Lầu Tế, Tam Phủ, đền Kiếp Bạc, tượng Hưng Đạo Đại Vương… Nghệ thuật kiến trúc nổi bật của đền là chạm khắc gỗ công phu; các cột, kèo, thượng lương, cửa võng, cửa xiếp đều được chạm trổ tinh xảo, với đề tài là tứ linh và tứ quý.

Cổng phụ hướng ra bờ sông

Tương truyền, khi nạn đói năm 1945 diễn ra, đền Hạ trở thành nơi nhân dân Tuyên Quang chung tay phát chẩn cứu đói đồng bào dưới xuôi lên. Sau cách mạng tháng 8 thành công, đền Hạ là một trong những điểm tổ chức lễ quyên vàng để góp vào công quỹ của Chính phủ lâm thời. Ngày nay, phần kiến trúc cơ bản, những nét chạm trổ, đường nét hoa văn, hiện vật… còn giữ lại được tại đền đều thuộc thời Nguyễn. Ngoài ra, đền còn giữ được nhiều bảo vật lâu đời có giá trị nghệ thuật cao như quả chuông đồng, khánh cỡ lớn, 3 pho tượng cổ cùng đạo sắc phong cổ nhất ngày 1/7/1877 (năm Đồng Khánh thứ 2).

Trong các công trình kiến trúc cổ hiện có ở Tuyên Quang, đền Hạ là di tích thể hiện khá rõ nét nghệ thuật kiến trúc của dân tộc, đánh dấu giai đoạn hưng thịnh của thời phong kiến. Với những giá trị văn hóa và lịch sử độc đáo, ngày 29/6/2015, Bộ VHTTDL đã ra Quyết định xếp hạng là Di tích Lịch sử, Văn hóa cấp Quốc gia.

Theo Gia Khôi

"http://baodulich.net.vn/Den-Ha-Tuyen-Quang-10-23698.html"