Phần Hồn & Phần Xác Bài Thơ Tình Già (*) | Sáng Tạo

• Trang chính
• Chủ trương
• Phòng nhạc
• Phòng tranh ảnh
• Sách điện tử
• Thông Tin

Sáng Tạo Thời sự Văn học Nghệ thuật Stay updated via RSS

• TỰ DO DÂN CHỦ NHÂN QUYỀN

  

  TỰ DO CHO TẤT CẢ TÙ NHÂN LƯƠNG TÂM!

• Tìm Bài

• Thư Mục

  Thư Mục Chọn chuyên mục Chính trị – Thời Sự – Xã Hội Bình Luận Bút Ký Biếm Luận Diễn Văn Phỏng Vấn Tin / Phóng Sự Tin Cộng Đồng Tuyên Cáo Dịch Giả Anh Thư Anne Nguyễn Bắc Phong Chân Phương Clara Winston Doãn Quốc Sỹ Elena Pucillo Truong Fulton Oursler Henry A. Smith Hiếu Tân Hoài Phi Hoàng Chính Hoàng Xuân Sơn Huỳnh Hoa Huỳnh Sanh Thông Ian Bùi Jean Hersholt Khổng thị Thanh-Hương Lafcadio Hearn Lan Huệ Lâm Hoàng Mạnh Lê Duy Linh Lê Tùng Châu Lý Thơ Phúc Lưu Na Lưu Thủy Hương Mai Hưng Mặc Đỗ N.T. Nam Dao Ngô Đình Chương Ngọc Hoán Ngự Thuyết Ngu Yên Nguyễn Học Nguyễn Hiến Lê Nguyễn Lương Vỵ Nguyễn Minh Thanh Nguyễn Nam Trân Nguyễn Phước Nguyên Nguyễn Quang A Nguyễn Sơn Hùng Nguyễn Trần Diệu Hương Nguyễn Trung Kiên Nguyễn Văn Sâm Nguyễn Đình Đăng Nguyễn Ước Nguyễn-Khắc Tiến-Tùng Nina Hòa Bình Lê Phan Nguyên Phan Tấn Hải Phan Việt Thủy Phạm Gia Minh Phạm Nguyên Trường Phạm Tú Châu Phạm Thị Hoài Phạm Đức Thân Quốc Ấn Quỳnh Chi Richard Winston T. Vấn Tôn Thất Thông Thanh Tran Thanh-Thanh Thái Huy Long Thái Quốc Mưu Thái Vĩnh Khiêm Thận Nhiên Thiếu Khanh Trang Anh Trang Châu Trang Hạ Trangđài Glassey-Trầnguyễn Trà Mi Trùng Dương Trần Bình Nam Trần Doãn Nho Trần Mộng Lâm Trần Mộng Tú Trần Ngọc Cư Trần Ngọc Hưởng Trần Quốc Việt Trần Thị LaiHồng Trần Thụ Ân Trần Yên Thảo Trần Đán Trịnh Bình An Trịnh Y Thư Trương Văn Dân Tuấn Khanh Võ Công Liêm Võ Đình Vũ Hoàng Chương Vũ Mỹ Lan Vũ Quốc Ngữ Vũ Uyên Giang Yên Nhiên Đàm Quang Hưng Đàm Trung Pháp Đào Trung Đạo Đỗ Kh. Đinh Từ Thức Đinh Yên Thảo Nghệ Sĩ Andréa Bùi Anh Ánh Anh Dũng Anh Ngọc Anh Nguyên Anh Thư Anh Tuấn Ái Vân Ánh Tuyết Ân Nam Ý Lan Ý Nhi Ẩn Lan Ban hợp xướng Ngàn Khơi Ban hợp xướng Trùng Dương Bé Phương Bích Hảo Bích Hiền Bích Lan Bích Liên Bích Tuyền Bích Vân Bùi Thạch Trường Sơn Bạch Thảo Bạch Trà Bạch Yến Bảo Châu Bảo Cường Bảo Hân Bảo Triều Bảo Yến Bằng Kiều Bonuer Trinh Ca đoàn Sao Mai Ca đoàn Têrêsa Cathy Hậu Công Thành Cẩm Ngọc Cung My Dạ Lan Diên An Diễm Chi Diễm Liên Diễm Thùy Diệu Hiền Doãn Hương Duy Khánh Duy Linh Duy Minh Duy Quang Duy Thủy Duy Trác Duyên Hằng Dzoãn Minh Dũng Dương Thanh Dương Thái Dũng Eban Tú Elvis Phương Fa Thăng Gia Tuấn Giao Linh Giáng Hương H’Zina Bya Hà My Hà Thanh Hà Thanh (VN) Hà Trâm Hạnh Nguyên Hạo Nhiên Hải Phượng Hải Phương Hải Yến Hải Đăng Hồ Hoàng Yến Hồ Lệ Thu Hồng Gấm Hồng Hạnh Hồng Liên Hồng Mơ Hồng Nhị Hồng Nhung Hồng Nhung [DHSPKTTD] Hồng Thanh Hồng Vân Hợp Ca Hợp ca Asia Hợp ca FM Hợp ca Nắng Mới Hữu Quang Hiếu Phương Hiếu Tâm Hiếu Trang Hiếu Trung Hoài Nam Hoài Phương Hoàng Anh Thư Hoàng Cung Fa Hoàng Hải Hoàng Hiệp Hoàng Hoa Hoàng Minh Hoàng Nhung Hoàng Oanh Hoàng Phong Hoàng Quân Hoàng Trung Hoàng Tuấn Cường Hoàng Xuân Sơn Huỳnh Lợi Huỳnh Như Huy Bảo Huy Hoàng Huy MC Huy Đức Hương Giang Hương Lan Julie Quang Kathleen Battle Ken Nguyễn Kenny Nguyễn Khánh Duy Khánh Hà Khánh Hoàng Khánh Ly Khải Ca Kiều Lệ Kim Anh Kim Dung Kim Khánh Kim Khánh Chi Kim Lệ Kim Ngân Kim Oanh Kim Tuấn Kim Tước Kyra Nguyen Lam Thủy Lan Anh Lan Phương Lâm Dung Lâm Linh Lã Anh Dũng Lê Hồng Quang Lê Huyền Lê Mộng Hoan Lê Minh Lê Nguyên Lê Thanh Nhàn Lê Thu Tâm Lê Uyên Lệ Thu Lệ Tuyền Lộc Vàng Lửa Việt Lý Thanh Leezol Lina Nguyễn Lisa Mai Hương Mai Thanh Sơn Mai Thiên Vân Mạnh Hùng Mỹ Hạnh Mỹ Huyền Mỹ Lệ Mỹ Linh Mỹ Tâm Miên Thảo Minh Châu Minh Chiến Minh Hòa Minh Hải Minh Hiếu Minh Hoàng Minh Nguyệt Minh Phượng Minh Quang Minh Tú Minh Trí Minh Tuấn Minh Xuân Minh Đạt Ngọc Anh Ngọc Hà Ngọc Huy Ngọc Hy Ngọc Lan Ngọc Lễ Ngọc Mai Ngọc Mỹ Ngọc Quỳnh Ngọc Quý Ngọc Quy Ngọc Thanh Ngọc Thúy Ngọc Tuyền Ngọc Uyên Nguyên Trường Nguyễn Cát Tiên Nguyễn Cửu Dũng Nguyễn Cơ Nguyễn Hải Nguyễn Hoàng Hà Nguyễn Kim Mai Nguyễn Ngọc Phong Nguyễn Thành Vân Nguyễn Thảo Nguyễn Trọng Khôi Nguyễn Trung Kiên Nhã Ca [VN] Nhã Quỳnh Nhóm hợp ca Hát Cho Quê Hương Nhật Huy Nhật Minh Nhật Thanh Nhật Trường Như Ly Như Mai Như Quỳnh Như Tích Như Trang Phan Thanh Phạm Anh Dũng Phạm Hồng Biển Phạm Khánh Ngọc Phạm Ngọc Lân Phạm Việt Phi Khanh Phi Nhung Phong Lan Phong Thu Phượng Các Phương Duy Phương Huyền Phương Thảo Pia Nguyễn Quang Châu Quang Dũng Quang Minh Quang Thái Quốc An Quốc Cường Quốc Duy Quốc Quân Quốc Vĩnh Quốc Đại Quốc Đạt Quỳnh Dao Quỳnh Giao Quỳnh Lan Richard Fuller Sỹ Phú Siu Black Sơn Huy Sĩ Phú Tâm 06 Tâm Thư Tô Kiều Ngân Tôn Nữ Lệ Ba Tùng Nguyên Tạ Quình Tấn Đạt Tịnh Uyên Tố My Tố Ny Tố Thơ Tứ ca Tiếng Quê Từ Dung Thanh Chi Thanh Duyên Thanh Hà Thanh Hải Thanh Hoa Thanh Lam Thanh Lan Thanh Lan (VN) Thanh Ngọc Thanh Sử Thanh Thúy Thanh Thúy (VN) Thanh Thủy Thanh Trúc Thanh Tuyền Thanh Vũ Thành Đạt Thái Hòa Thái Hiền Thái Quốc Uy Thái Thanh Thùy An Thùy Dương Thúy An Thúy Chi Thúy Huyền Thế Sơn Thục Quyên Thụy An Thụy Khanh Thụy Kim Thụy Long Thủy Tiên Thi Thảo Thiên Hương Thiên Thanh Thoa Pleiku Thu Giang Thu Hà Thu Hằng Thu Hoài Nguyễn Thu Hương Thu Minh Thu Nga Thu Phương Thu Thảo Thu Vàng Thu Vân Tiến Long Trang Ly Trang Mỹ Dung Trang Nhung Trầm Tú Trần Chúc Trần Chung Trần Gia Toản Trần Hồng Kiệt Trần Khánh Ly Trần Lãng Minh Trần Lê Quang Trần Lệ Trần Ngọc Hòa Trần Ngọc Thanh Tuyền Trần Thái Hòa Trọng Phúc Trọng Văn Triệu Yên Trung Hiếu Trung Nghĩa Trương Huy Tùng Tuấn Ngọc Tuyết Mai Tường Vy Uyên Vy Uyển Vũ V&V Vân Khánh Võ Hạ Trâm Việt Dzũng Việt Long Vy Thảo Vũ Anh Vũ Hoành Vũ Khanh Vũ Trọng Khải Văn Quang Văn Thành Vĩnh Điện Xuân Phú Xuân Phước Xuân Thanh Xuân Thu Xuân Trường Y Jang Tuyn Y Moan Y Nguyên Y Phương Yên Ly Đào Nguyên Đèo Văn Sách Đình Bảo Đình Nguyên Đông Quân Đồng Lan Đỗ Đình Phương Đức Bảo Đức Cường Đức Hạnh Đức Minh Đức Tuấn Điền Nguyên Đinh Quốc Trực Đoàn Chính Đoàn Du Ca Nam Cali Đăng Hiếu Đăng Tuấn Nghệ Thuật Âm Nhạc Biếm Họa Hội Họa Kịch Bản Ngâm Thơ Nhiếp Ảnh Phim tài liệu Điểm phim Tác Giả A-Khuê Abigail Hauslohner Adam Schiff Ai Cơ Akutagawa Ryunosuke Alana Semuels Albert Camus Alex-Thái Đ. Võ Alexander Cooley Alexander Solzhenitsyn Alice Munro Alice Walker Alifa Rifaat Allen Ginsberg Alpha Linh Amanda Chong Wei-Zhen Amanda Gorman Amy Lowell Amư Nhân Andy Weir Anh Bằng Anh Chương – CH Anh Vân Thiên Nhất Phương Anh Vi Anh Việt Thu Ann Kirschner Ann Phong Anna Reeve Aldrich Anne Nguyễn Anonymous Antoine Gérin-Lajoie Anton Chekov Anton Đặng Thanh Trung Arkady Averchenko Augustinho Neto Ái Hoa Ái Lan Âu Thị Phục An Ý Ngôn Ấu Oanh B.H. Babui Ban Mai Batrioldman Bá Dương Bình Nguyên Lộc Bích Huyền Bích Liên Bùi Bích Hà Bùi Bảo Trúc Bùi Công Thuấn Bùi Chí Vinh Bùi Giáng Bùi Hiền Bùi Mẫn Hân Bùi Minh Quốc Bùi Minh Vũ Bùi Ngọc Tấn Bùi Ngọc Tuấn Bùi Nguyên Phong Bùi Thanh Hiếu Bùi Thượng Phong Bùi Viên Mỵ Bùi Văn Phú Bùi X Huy Bạch Cúc Bạch Cư Dị Bạch Ngọc Long Bảo Trân Bảo Trọng Cư Bảo Trường Bắc Phong Bằng Giang Bồ Công Anh Bồ Tùng Linh Bụi Mận Gai Bửu Uyển BBC BBT Hội Luận Văn Học Bela Johnson Benjamin Ramm Bernard Malamud Bob Dylan Boris Pasternak Brahma Chellaney Calixa Lavallée Cao Bá Hưng Cao Bá Quát Cao Bá Tuấn Cao Bình MInh Cao Duyến Cao Hoàng Cao Huy Huân Cao Huy Khanh Cao Kim Cao Kim Quy Cao Minh Hiền Cao Minh Hưng Cao Ngọc Dung Cao Nguyên Cao Quảng Văn Cao Thích Cao Thị Hồng Cao Thị Nguyệt Lãng Cao Tiêu Cao Vị Khanh Cao Xuân Huy Carlyle A. Thayer Carol Ann Duffy Cánh Cò Cánh Gió Cáp Kim Cát Biển Cát Linh Còm sỹ N.V. Công Diên Công Đào Cù Hòa Phong Cù Huy Hà Vũ Cảnh Cửu Cẩm An Sơn Cẩm Loan Cự Trình Tử Chanie Gorkin Chánh Thành Chân Phương Châu Diên Châu Hiền Quang Châu Kỳ Châu Thạch Châu Đình An Chính Mung Chúc Anh Chế Diễm Trâm Chử Văn Long Chiêu Khiêm Chief Seattle Chim Hải Christina Georgina Rossetti Chu Lynh Chu Mộng Long Chu Ngạn Thư Chu Nguyên Thảo Chu Tất Tiến Chu Thụy Nguyên Chu Trầm Nguyên Minh Chu Vương Miện Chung Tử Bửu Claude Lévi-Strauss Cua Rận Cung Tích Biền Cung Tiến Cung Trầm Tưởng Cung Vũ Cung Đàn Daniel H. Nexon Daniele Macchini David M. Lampton David Shambaugh David Willson Dazai Osamu Dáng Thơ Dân Ca Dạ Chung Dạ Ngân Dạ Nhiên Diên Hồng Dương Diễm Chi Diễm Hương Diễm Phương Diệu Hằng Diệu Hương Diệu Lam Diệu Tần Die Zeit Dino Buzzati Doãn Quốc Sỹ Doãn Quốc Vinh Dorothy Parker Du Tử Lê Dung Thị Vân Duy Lam Duy Quang DuYên Dzạ Lữ Kiều Dzạ Trầm Thảo Dzoãn Mẫn Dzuy Sơn Tuyền Dư Mỹ Dương Danh Huy Dương Khôi Dương Kiền Dương Nổ Dương Nghiễm Mậu Dương Thiệu Tước Dương Thu Hương Dương Đình Hưng Edgar Lee Masters Edgar Wallace Edith Wharton Edogawa Rampo Eduardo Galeano Elena Pucillo Truong Elizabeth Coatsworth Emily Dickinson Engelbert Humperdinck Enrico Macias Ernest Hemingway Etgar Keret Federico Garcia Lorca Franz Schubert Franz Xaver Gruber Gabriel García Márquez George Orwell Georgia Douglas Johnson Geshe Langri Tangpa Ghyslaine Delisle Gia Hiền Gia Minh Giang Châu Giang Hữu Tuyên Giao Chỉ Giao Tiên Guy De Maupassant H. Man Hai Le Hai Trầu Haley Sweetland Edwards Hannah Linh Giang Võ Đình Hannah Natanson Hans Christian Andersen Harold Pinter Haruki Murakami Hà Cẩm Tâm Hà Duy Phương Hà Giang Hà Hồng Hoàng Hà Huyền Chi Hà Khánh Quân Hà Linh Thủy Hà Ngọc Vân Hà Nguyên Du Hà Nguyên Dũng Hà Nguyên Lãng Hà Nguyên Thạch Hà Phan Hà Sĩ Phu Hà Thúc Hoan Hà Thúc Sinh Hà Thượng Nhân Hà Trung Yên Hà Việt Hùng Hà Văn Thịnh Hàn Mặc Tử Hàn Song Tường Hòa Bình Hòa Bình Lê Hùng Lân Hạ Trắng Hạ Đình Nguyên Hạc Thành Hoa Hạnh Nguyên Hạnh Viên Hạo Nhiên Nguyễn Tấn Ích Hải Hạc Hải Miên Hải Ngữ Hồ Ông Hồ Chí Bửu Hồ Dzếnh Hồ Hữu Tường Hồ Lệnh Năng Hồ Ngọc Minh Hồ Phùng Hồ Trường An Hồ Đình Nam Hồ Đình Nghiêm Hồ Đình Phương Hồ Đắc Túc Hồ Đắc Thái Hồ Đăng Lễ Hồng Khắc Kim Mai Hồng Kim Hồng Tâm Hồng Thúy Hồng Thủy Hữu Loan Heinrich Böll Hermann Hesse HHiếu Hi-Yên Hoa Cát Hoa Nghiêm Hoa Nguyên Hoa Thi Hoang Phong Hoài Khanh Hoài Phong Hoài Yên Hoài Ziang Duy Hoài Đức Hoàng Anh 79 Hoàng Anh Tuấn Hoàng Cầm Hoàng Chính Hoàng Chính Nghĩa Hoàng Chiều Nhân Hoàng Du Thụy Hoàng Dương Hoàng Gia Khánh Giễn Hoàng Giang Hoàng Giác Hoàng Hải Hồ Hoàng Huy Thiện Hoàng Hưng Hoàng Hương Thủy Hoàng Khởi Phong Hoàng Kim Châu Hoàng Kim Oanh Hoàng Lân Hoàng Lộc Hoàng Mai Đạt Hoàng Mộng Lương Hoàng Minh Châu Hoàng Minh Tường Hoàng Nga Hoàng Ngọc Ẩn Hoàng Ngọc Nguyên Hoàng Ngọc Tuấn Hoàng Ngoc-Tuấn Hoàng Nhất Phương Hoàng Phong Linh Hoàng Quân Hoàng Quốc Bảo Hoàng Quý Hoàng Quy Hoàng Thúy Hoàng Thị Cỏ May Hoàng Thị Thiều Anh Hoàng Thụy Anh Hoàng Thiệu Khang Hoàng Thy Trần Triệu Đông Hoàng Trọng Hoàng Vũ Thuật Hoàng Xuân Giang Hoàng Xuân Phú Hoàng Xuân Sơn Hoàng Yên Lưu Hoàng Đạo Hoàng Định Nam Hoàng Đức Doanh HTNX Huệ Thu Huỳnh Hữu Ủy Huỳnh Hữu Cửu Huỳnh Kim Quang Huỳnh Mai Hoa Huỳnh Minh Lệ Huỳnh Ngọc Chênh Huỳnh Ngọc Chiến Huỳnh Ngọc Nga Huỳnh Ngọc Tuấn Huỳnh Nguyễn Thanh Tâm Huỳnh Như Phương Huỳnh Tâm Hoài Huỳnh Tịnh Của Huỳnh Thúc Kháng Huỳnh Thị Lạc Thư Huỳnh Thị Quỳnh Nga Huỳnh Thục Vy Huỳnh Trọng Tâm Huy Liêu Huy Phương Huy Thọ Huy Tưởng Huy Uyên Huy Đạt Huy Đức Huy-Lực Bùi Tiên Khôi Huyền Anh Huyền Châu Huyền Chi Huyền Chiêu Huyền Kiêu Huyền Quang Hwang Sunwon Hư Vô Hường Thanh hưthông Hương Kiều Loan Hương Nam Huynh Ian Johnson Ian McGillis Inoue Yasushi Inrasara Irène Frain Isaac Babel Issac Bashevis Singer Isumi Kyoka Italo Calvino J.B Nguyễn Hữu Vinh Jacob Nguyễn Jacques Prévert James Oppenheim Jean-Paul-Egide Martini Jean-Pierre Claris de Florian Jeff Sharlet Jenny Đỗ Johann Wolfgang von Goethe John C. Schafer John McCain John McCrae John Simpson Jonathan Safran Foer Joseph Kosma Jurgis Jankus K.Lan Kai Hoàng Karel Capek Kate Seymour Maclean Katherine Mansfield Kathy Trần Katsuji Nakazawa Kawabata Yasunari Kính Hòa Kha Tiệm Ly Khalil Gibran Khaly Chàm Khang Nhii Khái Hưng Khánh Trường Khê Kinh Kha Khôi An Khôi Lê Không Hư – Hoàng Quốc Bảo Khải Nguyên Khảo Mai Khế Iêm Khổng thị Thanh-Hương Khổng Trung Linh Khiêm Nguyễn Khiếu Long Khoan Bảo Toàn Khuê Phạm Khuất Đẩu Khuyết Danh Kiên Giang Kiên Thanh Kiều Mộng Hà Kiều Mỹ Duyên Kiều Phong Kiệt Tấn Kim Ân Kim Khánh Kim Oanh Kim Phượng Kim Thành Kim Tuấn Kim Tước Kim Vui Kim Xương Tự Kim-Chi La Toàn Vinh La Trầm Kha laiquangnam Lam Phương Lam Tuyền Lan Hương Lang Bian Trần Minh Trí Lang Trương Langston Hughes Lâm Bình Duy Nhiên Lâm Hảo Dũng Lâm Hảo Khôi Lâm Hoài Thi Lâm Hoàng Mạnh Lã Văn Cường Lãm Thúy Lão Hư Lão Tạ Léopold Sédar Senghor Lê Anh Dũng Lê Công Định Lê Chiều Giang Lê Diễn Đức Lê Giang Trần Lê Hân Lê Hữu Lê Hữu Mục Lê Hoài Lương Lê Hoài Nguyên Lê Hoàng Lê Ký Thương Lê Lô Lê Lạc Giao Lê Mai Lê Mai Lĩnh Lê Mâu Lê Mạnh Hùng Lê Ngọc Thanh Lê Ngọc Trác Lê Nguyễn Lê Nguyễn Hằng Lê Nhật Ký Lê Phùng Lê Phú Lê Phú Khải Lê Phước Dạ Đăng Lê Phương Nguyên Lê Quang Thông Lê Quang Đông Lê Quỳnh Mai Lê Tín Hương Lê Tất Điều Lê Thánh Thư Lê Thúy Bảo Nhi Lê Thị Bích Vân Lê Thị Hạc Tiên Lê Thị Hoài Niệm Lê Thị Huệ Lê Thị Lựu Lê Thị Thanh Tâm Lê Thị Thanh Xuân Lê Thị Thấm Vân Lê Thị Thu Tuyết Lê Thọ Bình Lê Thương Lê Trúc Khanh Lê Trạch Lựu Lê Trầm Hương Lê Trần Lê Trọng Nghĩa Lê Trọng Nguyễn Lê Tuấn Huy Lê Uyên Phương Lê Viết Thọ Lê Vũ Trường Giang Lê Văn Hiếu Lê Văn Hưởng Lê Văn Khoa Lê Văn Ngăn Lê Văn Phúc Lê Văn Thành Lê Văn Trung Lê Vĩnh Thọ Lê Xuân Khoa Lê Xuân Mỹ Lê Xuân Nhuận Lê Đình Nhất Lang Lê Đại Lãng Lê Đức Tiến Lê Đăng Mành Lại Thanhhà Lẩm Cẩm Lật Tư Lữ Quỳnh Lý Bạch Lý Chí Thỏa Lý Hùng Hà Lý Hiển Long Lý Lãng Lý Quang Hoàn Lý Thừa Nghiệp Lý Thường Kiệt Lý Thương Ẩn Lý Văn Chương Lý Đông A Leo Tolstoy Liên Bình Định Liêu Tiên Sinh Liễu Vĩnh Linh Bảo Linh mục Trăng Thập Tự Linh Phương Lm. Ân Đức Lm. Nguyễn Duy LMST Locphuc. Lord Byron Lori Rozsa Louise Glück Luân Hoán Luân Tế Ludwig Uhland Ly Na Lưu An Lưu Diệu Vân Lưu Du Lưu Hiểu Ba Lưu Na Lưu Nguyễn Lưu Quang Vũ Lưu Tích Hư Lưu Thủy Hương Lưu Thy Lưu Trọng Lư Lưu Trọng Tưởng Lưu Vân Lưu Vũ Tích Lương Ý Nương Lương Nguyên Hiền Lương Túy Vân Lương Tự Do Lương Thư Trung Mai An Nguyễn Anh Tuấn Mai Châu Mai Hoài Thu Mai Kim Ngọc Mai Ninh Mai Phạm Mai Thảo Mai Thứ Mai Vân Mai Văn Phấn Mai Đằng Mai Đức Vinh Mang Viên Long Marc Fisher Mark Twain Martin Niemoller Masako Mori Matsuo Basho Matsushita Konosuke Maurice Maeterlinck Maximilian Steinbeis Maya Angelou Mây Bắc Mỹ Mã Đái Mãn Thuận Mùi Quý Bổng Mạc Ngôn Mạc Phương Đình Mạc Văn Trang Mạng Lưới Blogger Việt Nam Mạnh Duy Mạnh Giao Mạnh Hạo Nhiên Mạnh Hiếu Mạnh Kim Mặc Giao Mặc Lâm Mặc Phương Tử Mặc Đỗ Mẹ Nấm Mộ Như Mộc Thiêng Mỹ Ngọc Mỹ Trí Tử Meike Fries Miên Thụy Miêng Michael Bui Michail Ryklin Mikkail Zoshchenko Milan Kundera Minh Bò Minh Hòa Minh Nguyễn Minh Tâm Minh Vũ Minh Đức Hoài Trinh Minxin Pei Miroslav Penkov Mitchell Nemeth Miura Tetsuo Munshi Premchand Murashita Kōzō Mường Mán N. Nguyễn Nam Cao Nam Chi Nam Dao Nam Lộc Nam Nguyên Nam Nguyên (KH) Nam Đan Nam Đông Nancy Hanh Vy Nguyen Natalja Kljutcharjova Ngân Giang Ngân-Hà Ngô Du Trung Ngô Hữu Hùng Ngô Huy Khánh Trân Ngô Mạnh Thu Ngô Nguyên Dũng Ngô Nguyên Nghiễm Ngô Nhân Dụng Ngô Quang Thi Ngô Tất Tố Ngô Thế Vinh Ngô Thị Kim Cúc Ngô Thụy Miên Ngô Văn Ban Ngô Yên Thái Ngô Đình Châu Ngô Đình Chương Ngô Đình Miên Ngải Vị Vị Ngọc Ánh Ngọc Cân – trấy Tiểu Đợi Ngọc Châu Ngọc Dũng Ngọc Hạnh Ngọc Phi Ngọc Quyên Ngọc Sáng Ngọc Thùy Giang Ngọc Tuyết Ngụy Khắc Quái Ngự Thuyết Nghiêm Xuân Cường Nghiêu Minh Ngu Yên Nguyên Cẩn Nguyên Chương Nguyên Giác Nguyên Huệ Nguyên Huy Nguyên Lạc Nguyên Minh Nguyên Minh Khôi Nguyên Ngọc Nguyên Nghĩa Nguyên Nhung Nguyên Phan Nguyên Sa Nguyên Thông Văn Giảng Nguyên Yên Nguyễn An Bình Nguyễn Ánh 9 Nguyễn Ý Đức Nguyễn Bàng Nguyễn Bình Phương Nguyễn Bính Nguyễn Bảo Hưng Nguyễn Bắc Sơn Nguyễn Biểu Nguyễn Công Vỹ Nguyễn Chí Kham Nguyễn Chí Thiện Nguyễn Dậu Nguyễn Di Ngữ Nguyễn Diễm Thùy Nguyễn Du Nguyễn Dy Loan Nguyễn Gia Kiểng Nguyễn Gia Trí Nguyễn Hàn Chung Nguyễn Hải Bình Nguyễn Hải Hoành Nguyễn Hồng Ân Nguyễn Hữu Nguyễn Hữu Khánh Nguyễn Hữu Nghĩa [VN] Nguyễn Hữu Nhật Nguyễn Hữu Phước Nguyễn Hữu Tân Nguyễn Hữu Thụy Nguyễn Hữu Trí Nguyễn Hiền Nguyễn Hiền (NS) Nguyễn Hiền (PBVH) Nguyễn Hiệp Nguyễn Hoàn Nguyên Nguyễn Hoàng Lãng Du Nguyễn Hoàng Linh Nguyễn Hoàng Vi Nguyễn Huệ Chi Nguyễn Huy Cường Nguyễn Huy Thiệp Nguyễn Hưng Quốc Nguyễn Kỳ Phong Nguyễn Khôi Nguyễn Khắc Mai Nguyễn Khắc Xuyên Nguyễn Khuyến Nguyễn Kiến Việt Nguyễn Kim Sơn Nguyễn Lâm Nguyễn Lãm Thắng Nguyễn Lê La Sơn Nguyễn Lệ Uyên Nguyễn Long Nguyễn Lương Vỵ Nguyễn Mai Nguyễn Mạnh An Dân Nguyễn Mạnh Côn Nguyễn Mạnh Trinh Nguyễn Mậu Lâm Nguyễn Mộng Giác Nguyễn Miên Thảo Nguyễn Miên Thượng Nguyễn Minh Cần Nguyễn Minh Châu Nguyễn Minh Nữu Nguyễn Minh Phúc Nguyễn Minh Thanh Nguyễn Nam An Nguyễn Ngọc Bích Nguyễn Ngọc Bảo Nguyễn Ngọc Chính Nguyễn Ngọc Dũng Nguyễn Ngọc Già Nguyễn Ngọc Hùng Nguyễn Ngọc Hạnh Nguyễn Ngọc Hoa Nguyễn Ngọc Linh Nguyễn Ngọc Ngạn Nguyễn Ngọc Nghĩa Nguyễn Ngọc Như Quỳnh Nguyễn Ngọc Thạch Nguyễn Ngọc Thơ Nguyễn Ngọc Tư Nguyễn Nguyên Bình Nguyễn Nguyệt Nguyễn Nhật Ánh Nguyễn Nhựt Hùng Nguyễn Ni Nguyễn Phan Nhật Nam Nguyễn Phú Yên Nguyễn Phúc Sông Hương Nguyễn Phúc Vĩnh Ba Nguyễn Phước Nguyễn Phước Nguyên Nguyễn Phương Đình Nguyễn Quang Chơn Nguyễn Quang Duy Nguyễn Quang Dy Nguyễn Quang Lập Nguyễn Quang Tấn Nguyễn Quốc Khải Nguyễn Quốc Quân Nguyễn Quốc Tấn Trung Nguyễn Quyết Thắng Nguyễn T. Long Nguyễn Tam Phù Sa Nguyễn Tâm Hàn Nguyễn Tân Trãi Nguyễn Tôn Nhan Nguyễn Tấn Hưng Nguyễn Tấn Lực Nguyễn Tất Nhiên Nguyễn Thanh Giang Nguyễn Thanh Hiện Nguyễn Thanh Khiết Nguyễn Thanh Việt Nguyễn Thanh Văn Nguyễn Thành Bửu Nguyễn Thành Xuân Nguyễn Thông Nguyễn Thùy Dương Nguyễn Thạch Giang Nguyễn Thế Vinh Nguyễn Thị Bích Ngà Nguyễn Thị Giáng Châu Nguyễn Thị Hải Hà Nguyễn Thị Hằng Nguyễn Thị Hoàng Bắc Nguyễn Thị Khánh Minh Nguyễn Thị Kim Ngân Nguyễn Thị Kim Thoa Nguyễn Thị Long An Nguyễn Thị Minh Thủy Nguyễn Thị Minh Trân Nguyễn Thị Ngọc Lan Nguyễn Thị Ngọc Nhung Nguyễn Thị Tịnh Thy Nguyễn Thị Từ Huy Nguyễn Thị Thanh Bình Nguyễn Thị Thanh Dương Nguyễn Thị Thanh Xuân Nguyễn Thị Thảo An Nguyễn Thị Thụy Vũ Nguyễn Thị Vinh Nguyễn Thiện Tơ Nguyễn Thu Hà Nguyễn Tiến Trung Nguyễn Tiến Đoàn Nguyễn Toàn Nguyễn Trãi Nguyễn Trần Diệu Hương Nguyễn Trọng Khôi Nguyễn Trọng Tạo Nguyễn Triệu Nam Nguyễn Trường Nguyễn Tuân Nguyễn Tuấn Nguyễn Tuấn Huy Nguyễn Tuyết Lan Nguyễn Tuyết Lộc Nguyễn Tường Thụy Nguyễn Tường Thiết Nguyễn Uyển Thượng Nguyễn Vô Danh Nguyễn Viện Nguyễn Vy Khanh Nguyễn Vũ Nguyễn Vũ Bình Nguyễn Văn Chính Nguyễn Văn Gia Nguyễn Văn Khiêm Nguyễn Văn Lý Nguyễn Văn Phán Nguyễn Văn Sâm Nguyễn Văn Tý Nguyễn Văn Thành Nguyễn Văn Thu Nguyễn Văn Thuấn Nguyễn Văn Thơ Nguyễn Văn Thương Nguyễn Văn Tuấn Nguyễn Văn Đài Nguyễn Văn Đông Nguyễn Văn Đức Nguyễn Văn Điều Nguyễn Vĩnh Long Nguyễn Xuân Chiến Nguyễn Xuân Hoàng Nguyễn Xuân Nghĩa Nguyễn Xuân Phước Nguyễn Xuân Quang Nguyễn Xuân Sử Nguyễn Xuân Thiệp Nguyễn Xuân Vinh Nguyễn Đan Quế Nguyễn Đình Bổn Nguyễn Đình Cống Nguyễn Đình Chính Nguyễn Đình Chúc Nguyễn Đình Chiểu Nguyễn Đình Phúc Nguyễn Đình Toàn Nguyễn Đông Giang Nguyễn Đông Ngạc Nguyễn Đại Thuật Nguyễn Đắc Kiên Nguyễn Đặng Mừng Nguyễn Đức An Nguyễn Đức Bạt Ngàn Nguyễn Đức Nam Nguyễn Đức Quang Nguyễn Đức Sơn Nguyễn Đức Tùng Nguyễn Đức Toàn Nguyễn Đức Tuấn Nguyễn Điều Chỉnh Nguyễn Đăng Khánh Nguyễn Đăng Trình Nguyễn Ước Nguyễn-Khắc Tiến-Tùng Nguyễn-Tư Nguyệt Lãng Nguyệt Quỳnh Ngũ Lang Người Bến Nghé (ĐXT) Người Buôn Gió Người Lính Cũ Người Lính Già (đxt) Người Yêu Nhạc (VN) Nhã Ca Nhã Lan Nhã Thuyên Nhóm phóng viên RFA Nhất Hướng Nguyễn Kim Anh Nhất Linh Nhất Thắng Nhật Bằng Nhật Hồng Nguyễn-Thanh-Vân Nhật Lệ Nhật Quang Nhật Tiến Nhật Tuấn Nhi Nguyên Nhiều tác giả Như Ly Như Ngọc Hoa Như Nguyệt Như Quỳnh de Prelle Như Thị Như Thương Như Đăng Nhược Thu Ninh Hạ NNguong NP phan O. Henry Olga Dror Olivier Glassey-Trầnguyễn Orchid Lâm Quỳnh Orhan Pamuk Oscar Wilde P. Kim Long Pablo Neruda Paul Gauguin Paul Nguyễn Hoàng Đức Paul Verlaine Peter Navarro Phan An Sa Phan Các Chiêu Hằng Phan Hữu Lý Phan Hoài Nam Phan Khâm Phan Khôi Phan Lạc Phúc Phan Lạc Tiếp Phan Minh An Phan Minh Châu Phan Nam Phan Nam Sinh Phan Ngọc Khuê Phan Nhật Nam Phan Ni Tấn Phan Tấn Hải Phan Tấn Uẩn Phan Thanh Cương Phan Thành Khương Phan Thị Ngôn Ngữ Phan Thị Như Ngọc Phan Thị Trọng Tuyến Phan Trang Hy Phan Trà Phan Việt Thủy Phan Văn Hưng Phan Xuân Sinh Phan Đắc Lữ Phó Ngọc Văn Phù Chí Phát Phù Sa Lộc Phùng Cung Phùng Gia Lộc Phùng Nguyễn Phùng Quán Phùng Tất Đạt Phùng Thành Chủng Phú Quang Phạm Anh Dũng Phạm Bình Chương Phạm Cao Dương Phạm Cao Hoàng Phạm Công Thiện Phạm Chí Dũng Phạm Chinh Đông Phạm Chu Sa Phạm Diễm Hương Phạm Duy Phạm Hòa Việt Phạm Hải Âu Phạm Hồng Ân Phạm Hồng Sơn Phạm Hồng Đậm Phạm Hữu Quang Phạm Hoa Phạm Hoàng Hải Phạm Khắc Trung Phạm Kim Khôi Phạm Kim Tiên Phạm Lê Phan Phạm Lưu Vũ Phạm Mạnh Hiên Phạm Minh Thuận Phạm Minh Vũ Phạm Nga Phạm Ngọc Phạm Ngọc Lân Phạm Ngọc Lư Phạm Ngọc Thái Phạm Ngọc Tuấn Phạm Nhã Dự Phạm Nhuận Phạm Phan Phạm Phan Lang Phạm Phan Long Phạm Phú Khải Phạm Phú Minh Phạm Phú Thanh Phạm Quang Ngọc Phạm Quốc Bảo Phạm T. Duyên Phạm Tín An Ninh Phạm Tùng Cương Phạm Tất Đắc Phạm Tự Trọng Phạm Thanh Nghiên Phạm Thành Châu Phạm Thế Mỹ Phạm Thế Việt Phạm Thị Hoài Phạm Thị Nhung Phạm Thị Quý Phạm Thiên Tứ Phạm Thiên Thư Phạm Trích Tiên Phạm Trần Phạm Trọng Luật Phạm Tường Vân Phạm Văn Hồng Phạm Văn Mùi Phạm Văn Nhàn Phạm Xuân Nguyên Phạm Xuân Đài Phạm Đình Chương Phạm Đình Cường Phạm Đình Hổ Phạm Đình Trọng Phạm Đức Liên Phạm Đức Nhì Phạm Đức Thân Phạm Đoan Trang Phổ Đức Philip Roth Phượng Hoàng Phương Hà Phương Tâm Phương Tấn Phương Uy PMN PS [sánhphạm] PTD PĐN Quan Dương Quang Dũng Quang Dương Quang Nguyễn Quách Hạo Nhiên Quách Thoại Quách Vĩnh Thiện Quảng Tánh Trần Cầm Quế Hương Quốc Anh Quốc Ấn Quốc Bảo Quốc Dũng Quốc Toản Quốc Vượng Quỳnh Giao Quỳnh Mây R.K. Narayan Rabindranath Tagore Rasul Gamzatov Richard L. Eldredge Richard Quest Robert Browning Hamilton Robert Burns Robert Creeley Robert Frost Robert Graves Robert Lloyd Fish Roland Barthes Roland Jacques Roman Jakobson Rudyard Kipling Sanjay Gupta Sông Cửu Sông Đông Sầm Tham Sử Mặc Seicho Matsumoto Serlha Shannon Tiezzi Sigmund Freud Sipho Sepamla Song Anh Song Chi Song Ngọc Song Phượng Song Thao Song Vinh Sonia Thanh Thủy Sophie Quinn-Judge Sully Prudhomme Svetlana Alexievich Sơn Kim Sơn Nghị Sơn Tùng Sơn Trường Sĩ Liêm Sương Mai T.Vấn Tam Thanh Tâm Nhiên Tâm Thanh Tâm Tiễn Tâm Việt Tô Hải Tô Hoài Tô Kiều Ngân Tô Thùy Yên Tô Đăng Khoa Tôn Nữ Thu Dung Tôn Nữ Đồng Khánh Tôn Thất út Tôn Thất Đào Tùng Nguyên Tú Hổ Tú Mỡ Hồ Trọng Hiếu Túy Hồng Tạ Bá Thanh Tạ Chí Đại Trường Tạ Duy Anh Tạ Ký Tạ Phong Tần Tạ Tỵ Tấn Xuân Tập Hợp Quốc Dân Việt Tống-Phước-Hiến Tổ chức Theo dõi Nhân Quyền Tụ Vinh Nguyễn Sư Giao Từ Công Phụng Từ Dũng Từ Huy Từ Khanh Từ Mai Trần Huy Bích Từ Sâm Từ Tâm Từ Thức Thanh Nam Thanh Nguyen Thanh Sơn Thanh Tâm Tuyền Thanh Trang Thanh Trí Thanh Trúc Thanh-Thanh Thaophuong Thành Tôn Thái Bá Tân Thái Bình Thái Doãn Hiểu Thái Dy Thái Dương Thái Huy Long Thái Quốc Mưu Thái Tú Hạp Thái Thụy Vy Thái Tuấn Thâm Tâm Thân Thiện Tâm Thân Trọng Cẩm Văn Thèrèse Nguyễn Thích Quảng Độ Thích Tánh Huệ Thích Thanh Từ Thôi Hộ Thôi Hiên Thôi Hiệu Thông Đạt Thùy Châu Thùy Giang Thạch Hãn MN Thạch Lam Thạch Đạt lang Thảo Trang Thảo Trường Thế Dũng Thế Giang Thế Thanh Thế Uyên Thục Nguyên Thục Quyên Thục Vũ Thụy An (Anh Việt Thanh) Thụy Khuê Thụy Long Thụy My Thủ Khoa Huân Thủy Như The Carpenters Thi Quân Thiên Lang Thiên-Thu Thiếu Khanh Thiền sư Hương Hải Thiền Sư Xóm Núi Thomas Frey Thu Phong Thu T. Thu Thủy Thu Vân Thuyên Huy Thy An Thy Anh Thy Lệ Trang Thơ Thơ Thường Quán Thượng Hồng Thương Tử Tâm Tiêu Dao Bảo Cự Tiết Đào Tiểu My Tiểu Tử Tiểu Thu Tom Glenn Tomas Tranströmer Tony Halpin Trang Cốc Chủ Trang Châu Trang Hạ Trang Luân Trang Nguyen Trang Thế Hy Trang Y Hạ Trangđài Glassey-Trầnguyễn Trà Lũ Trân Sa Trùng Dương Trúc Hồ Trúc Phương Trúc Thanh Tâm Trạch An – Trần Hữu Hội Trạch Gầm Trầm Hương Trầm Hương Ptt Trầm Nhiên Trầm Tử Thiêng Trầm Vân Trần Ai Trần An Thanh Trần Bình Nam Trần Bạch Thu Trần Bảo Định Trần Biên Thùy Trần Cao Thăng Trần Chúc Trần Dạ Từ Trần Diệu Hằng Trần Doãn Nho Trần Dzạ Lữ Trần Dũng Tiến Trần Gia Phụng Trần Hữu Dũng Trần Hữu Hoàng Trần Hữu Thục Trần Hoa Phương Trần Hoan Trinh Trần Hoài Anh Trần Hoài Thư Trần Hoàng Trần Hoàng Vy Trần Huy Quang Trần Huy Sao Trần Huyền Nhung Trần Khai Dương Trần Khải Trần Khải Thanh Thủy Trần Khiêm Trần Kiêm Trinh Tiên Trần Kiêm Đoàn Trần Kiêu Bạc Trần Kim Bằng Trần Kim Đức Trần Lê Việt Trần Lý Lê Trần Long Hồ Trần Mạnh Hảo Trần Mộng Lâm Trần Mộng Tú Trần Minh Nguyệt Trần Ngọc Hưởng Trần Ngọc Phong Trần Nghi Hoàng Trần Nguyên Đán Trần Nhân Tông Trần Nhật Phong Trần Nhật Trí Trần Phù Thế Trần Phong Vũ Trần Phương Trần Phương Kỳ Trần Quang Khải Trần Quang Lộc Trần Quang Thiệu Trần Quảng Nam Trần Quốc Dũng Trần Quốc Toàn Trần Quốc Việt Trần Tịnh Như Trần Từ Duy Trần Từ Mai Trần Thanh Cần Trần Thanh Cường Trần Thạch Linh Trần Thảo Trần Thảo Nguyên Trần Thế Phiệt Trần Thế Phong Trần Thị Cổ Tích Trần Thị Hà Trần Thị Kim Oanh Trần Thị LaiHồng Trần Thị Lam Trần Thị Nguyệt Mai Trần Thị Trung Thu Trần Thị Tường Vy Trần Thụ Ân Trần Thiên Thị Trần Thiện Hiệp Trần Thiện Thanh Trần Thoại Nguyên Trần Triệu Hoàng Trần Trung Tá Trần Trung Thuần Trần Trung Đạo Trần Tuấn Kiệt Trần Võ Thành Văn Trần Vạn Giã Trần Vấn Lệ Trần Viết Tân Trần Vũ Trần Văn Chánh Trần Văn Giang Trần Văn Lương Trần Văn Nam Trần Văn Nghĩa Trần Văn Sơn Trần Văn Thuận Trần Yên Hòa Trần Yên Thảo Trần Đán Trần Đình Quân Trần Đình Sơn Cước Trần Đại Lộc Trần Đạt Nhân Trần Đức Anh Sơn Trần Đức Phổ Trần Đức Thạch Trần-Công Anh-Dũng Trịnh Bình An Trịnh Bửu Hoài Trịnh Công Sơn Trịnh Chu Trịnh Cung Trịnh Hội Trịnh Hữu Long Trịnh Khải Nguyên Chương Trịnh Kim Tiến Trịnh Tây Ninh Trịnh Thanh Thủy Trịnh Y Thư Trọng Minh Triều Hoa Đại Tru Sa Truman Capote Trung Dũng Kqđ Trung Hậu Trung Trung Đỉnh Truyện Cổ Nhật Bản Trường Kỳ Trường Sa Trường Thi Trường Đinh Trương Cửu Linh Trương Chi Trương Duy Nhất Trương Nghĩa Kỳ Trương Nhân Tuấn Trương Pháp Trương Tố Hoa Trương thị Kim Chi Trương Thiên Phàm Trương Vũ Trương Văn Dân Trương Đình Phượng Trương Đức Thủy Tuấn Hùng Tuấn Khanh Tuệ Nga Tulip Châu Sa Tuyền Linh Tuyet Lan Nguyen Tyler Knott Gregson Tường An Tường Linh Tưởng Dung Tưởng Năng Tiến Uyên Hà Uyên Hạnh Uyên Phương Minh Nguyệt Uyên Thao Uyển Trân Vân Hạc Võ Ý Võ Công Diên Võ Công Liêm Võ Chân Cửu Võ Hồng Võ Hoàng Võ Kỳ Điền Võ Luận Võ Phiến Võ Tá Hân Võ Thành Đông Võ Thạnh Văn Võ Thị Hảo Võ Thị Tuyết Võ Văn Bửu Thiết Võ Đình Võ Đại Tôn Võ Định Hình Vọi Ba Làng Vi Sơn Vi Thừa Khánh Vi Yên Viên Dung Viên Linh Việt Bằng Việt Dzũng Việt Hà Việt Khang Việt Long Victor Hugo Vien Duy Nguyen Vien Nguyen Viet Thanh Nguyen Vietnam Film Club VietTuSaiGon Vilas Manivat Virginia Hamilton Adair Virginia Woolf Vladimir Nabokov Vy Vy Vũ Anh Khanh Vũ Ánh Vũ Cao Hiến Vũ Cao Quận Vũ Hạ Vũ Hữu Sự Vũ Hữu Định Vũ Hoàng Vũ Hoàng Chương Vũ Hoàng Thư Vũ Huy Quang Vũ Kiện Vũ Ngọc Anh Vũ Ngọc Giao Vũ Phong Vũ Phương Nam Vũ Quang Tần Vũ Quỳnh Anh Vũ Quỳnh Bang Vũ Quỳnh N.H. Vũ Thanh Hoa Vũ Thành Vũ Thành An Vũ Thái Hòa Vũ Thất Vũ Thế Dũng Vũ Thị Hải Vũ Thị Thiên Thư Vũ Thi Vũ Thư Hiên Vũ Thư Nguyên Vũ Trầm Tư Vũ Trọng Phụng Vũ Trọng Quang Vũ Tuyết Nhung Vũ Uyên Giang Vũ Vĩnh Phúc Vũ Xuân Chinh Vũ Đình Huy Vũ Đình Trọng Vũ Đức Nghiêm Vũ Đức Sao Biển Văn Cao Văn Công Mỹ Văn Công Tuấn Văn Quang Văn Sơn Trường Văn Đen Vĩnh Chánh Vĩnh Liêm Vĩnh Phúc Vĩnh Thành Vĩnh Thông Vĩnh Điện Vương Duy Vương Hằng Tích Vương Hồng-Ngọc Vương Ngọc Long Vương Ngọc Minh Vương Sĩ Trinh Vương Trùng Dương Vương Đức Lệ Vương Điền W. Somerset Maugham Wilhem Muller William Butler Yeats William Cullen Bryant William Shakespeare Wislawa Szymborska Wladimir Kaminer Woeser Wolfgang Borchert Xuân Tuynh Xuân Điềm Y Dịch Y Phôn Ksor Y Uyên Yên Nhiên Yên Sơn Yevgeny Zamyatin Yoko Ogawa Youlha Yukio Mishima Zulu DC Zurab Lezhava Đan Tâm Đàm Trung Phán Đàm Trung Pháp Đào Lê Văn Đào Nam Hòa Đào Tấn Hoàng Đào Trường Phúc Đào Văn Bình Đình Nguyên Đình Đại Đông Hòa Nguyễn Chí Hiệp Đại Nguyên Đạt Giả Đạt Giả Dương Thanh Lương Đạt Giả Trần Đạt Nhân Đắc Lợi Đặng Châu Long Đặng Dung Đặng Kim Côn Đặng Kim Tiến Đặng Lệ Khánh Đặng Mai Lan Đặng Minh Chấn Đặng Ngọc Loan Đặng Phùng Quân Đặng Phú Phong Đặng Quang Tâm Đặng Tấn Tới Đặng Thái Sử Đặng Thị Quế Phượng Đặng Thị Thanh Hương Đặng Xuân Xuyến Đặng Đình Túy Định Giang Đồng Phụng Việt Đồng Đức Bốn Đỗ Bình Đỗ Dung Đỗ Duy Ngọc Đỗ Hải Đỗ Hồng Ngọc Đỗ Hoàng Diệu Đỗ Kh. Đỗ Mạnh Tri Đỗ Mỹ Linh Đỗ Ngọc Đỗ Nghê Đỗ Nguyễn Lan Phương Đỗ Phủ Đỗ Phương Khanh Đỗ Quang Em Đỗ Quý Toàn Đỗ Quyên Đỗ Tấn Đạt Đỗ Thanh Hải Đỗ Thất Kinh Đỗ Thị Minh Giang Đỗ Thị Minh Hạnh Đỗ Tiến Đức Đỗ Trung Quân Đỗ Trường Đỗ Xuân Tê Đỗ Đình Phương Đỗ Đức Đỗ Đức Yên Đức Phổ Điếu Cày Nguyễn Văn Hải Điệp-Mỹ-Linh Đinh Cường Đinh Hùng Đinh Quang Anh Thái Đinh Tấn Lực Đinh Tấn Phước Đinh Từ Thức Đinh Thị Thu Vân Đinh Trường Chinh Đinh Tuấn Đinh Vũ Hoàng Nguyên Đoàn Bằng Hữu Đoàn Chuẩn – Từ Linh Đoàn Dự Đoàn Dự (Lê Hoàng) Đoàn Khuê Đoàn Minh Châu Đoàn Minh Hải Đoàn Nhã Văn Đoàn Thị Phú Yên Đoàn Thị Tảo Đoàn Thuận Đoàn Trọng Hiếu Đoàn Tuyết Thu Đoàn Việt Hùng Đoàn Văn Khánh Đoàn Văn Xuyên Đoàn Xuân Thu Đoàn Xuân Tuấn Đynh Hoàng Sa Đăng Khánh Ưng Lang Văn Học Bút Đàm / Phỏng Vấn Biên Khảo / Phê Bình Danh Ngôn Giới Thiệu Sách / Điểm Sách Hồi Ký Ngụ ngôn mới Phú Phiếm Sưu Tập Tùy Bút / Tản Văn / Ký Sự Thơ Tiểu luận Truyện dài Truyện Ngắn Truyện Thiếu Nhi Truyện vừa Truyện [thật] ngắn

• Bài Mới

  • Thông báo ngưng cập nhật bài vở Sáng Tạo vô thời hạn từ 27/3/2021
  • Sổ tay thường dân Tưởng Năng Tiến – Hoa cứt lợn
  • Tranh không lời
  • Nghĩ tạp tháng Ba 2021
  • Nghêu ngao đường trần
  • Người đồng hương ở bến đò Ba Bến
  • Trần Kỳ Trung – Một giọng điệu mới của văn học hiện thực phê phán
  • Nựng tóc
  • Buồn trông kỷ niệm
  • Dưới bóng cây
  • GS Nguyễn Văn Sâm sinh nhật 81: Thêm nhiều tác phẩm đang viết
  • Hỏi rằng: người ở quê đâu | Hồ nước mắt
  • Nhật ký “cấm túc” tuần thứ bốn mươi tám
  • Chuyện ba lơn ngày gặp bạn
  • Osen và Sokichi
  • Hồn quê | Miền xa thẳm
  • Bi kịch Thúy Kiều (Tỉnh thức và Cô đơn)
  • Nhân cái chết của một nhà văn | Đôi mắt Myanmar
  • Tướng về hưu
  • Kỷ niệm với Nguyễn Huy THiệp
  • Những chặng đời
  • Tráng sĩ hề, Phạm Ngọc Lư
  • Măng Non và Văn Bút Lưu Vong
  • Nước mắt, nước biển và thuyền nhân Việt
  • Miến Điện vùng lên!
  • Người Quảng đi ăn mì Quảng
  • Sài Gòn còn đó mùa thu
  • Cua rang muối
  • Năm tanka cho mẹ già | Mơ hồ
  • Bắn dân lành Đồng Tâm – ô nhục quốc gia một. Tử hình dân lành Đồng Tâm – ô nhục quốc gia mười
  • Giữa đôi bờ biển dâu | Con chim lạ hót giữa bình minh châu thổ | Viết trong một ngày vô định
  • Đọc thơ của Thiền sư Shotetsu
  • Tạ ơn | Tình xuân | Xuân muộn
  • Chuyện [cà-kê-dê-ngỗng] với cháu nội Benjamin Trần Minh An
  • Uống trà nhớ trăng
  • Sổ tay thường dân Tưởng Năng Tiến – Ca sỹ & kỹ giả
  • “Mọi việc rồi sẽ ổn thôi”
  • Nhật ký “cấm túc” tuần thứ bốn mươi bẩy
  • Tiếng chuông chùa chiều trên núi | Trở về quê cũ | Ngày hè dạo chơi | Đêm nằm mộng thấy người vợ quá cố | Tản bộ ngoại thành
  • Đường xuống bãi Mill một ngày đông

• Giới thiệu tác phẩm

  Thơ Haiku – Bắc Phong dịch [PDF]

  Ký – Phan Nhật Nam [PDF]

  Thơ – Sông Cửu [PDF]

  Tập truyện Vũ Đình Kh

  Truyện dài song ngữ Việt Anh Ngô Thế Vinh

  Biên Khảo Công Huyền Tôn Nữ Nha Trang

  Thơ – Tuệ Sỹ

  Tập truyện – Lê Lạc Giao

  Thơ – Nguyễn Lương Vy.

  Thơ – Nguyễn Văn Điều

  Du Ký, Tùy Bút, Tạp Bút Phạm Xuân Đài

  Truyện dài – Nhật Tiến [PDF]

  Truyện – Nguyên Phong [PDF]

  Tiểu luận chính trị Nguyễn Mạnh Hùng

  Tập truyện song ngữ Việt Anh Ngô Thế Vinh

  Thơ Toàn Tập- Du Tử Lê

  Tuyển văn dịch – Trịnh Y Thư ========================== Các tác phẩm khác » ==========================

• Trang văn nghệ sĩ

  • Bắc Phong (Tạp Niệm)
  • Đỗ Duy Ngọc
  • Huỳnh Minh Lệ
  • Huỳnh Ngọc Chênh
  • Hư Vô
  • Khê Kinh Kha (Nguồn Cội)
  • Lại Nguyên Ân
  • Lê Thị Hoài Niệm
  • Luân Hoán
  • Lưu Thủy Hương
  • Lý Thừa Nghiệp
  • Người Buôn Gió
  • Nguyễn Đức Bạt Ngàn
  • Nguyễn Hàn Chung
  • Nguyễn Minh Nữu
  • Nguyễn Quang Lập
  • Nguyễn Quyết Thắng
  • Nguyễn Thanh Hiện
  • Nguyễn Tường Thụy
  • Nguyễn Xuân Thiệp (phốvănblog)
  • Nhật Tiến
  • Phạm Anh Dũng
  • Phạm Cao Hoàng
  • Phạm Thanh Nghiên
  • Phạm Thị Hoài (pro&contra)
  • Phạm Tín An Ninh
  • Song Thao
  • T.Vấn & Bạn Hữu
  • Thụy Khuê
  • Trần Hoài Thư
  • Trần Trung Đạo
  • Trần Yên Hòa (Bạn Văn Nghệ)
  • Trịnh Y Thư
  • Tuấn Khanh
  • Từ Thức (Paris)
  • Tưởng Năng Tiến
  • Vĩnh Điện
  • Vương Trí Nhàn

• Trang Thời Sự | VHNT

  • Bauxite Việt Nam
  • BBC Tiếng Việt
  • Cái Đình
  • Cỏ Thơm
  • Da Màu
  • Dân Làm Báo
  • Dân Luận
  • Dân Quyền
  • Diễn Đàn Khai Phóng
  • Diễn Đàn Thế Kỷ
  • Diễn Đàn Việt Thức
  • Du Ca Việt Nam
  • Đài Á Châu Tự Do
  • DCV Online
  • Đàn Chim Việt
  • Gió O
  • Hồ sơ Văn học
  • Hợp Lưu
  • isach.info
  • Luật Khoa tạp chí
  • Người Thông Dịch
  • Người Việt Online
  • Nghiên Cứu Quốc Tế
  • Phù Sa Online
  • RFI Tiếng Việt
  • Saigon Ocean
  • Thời Báo Online
  • Thời Văn
  • Tập san Việt Học
  • Thông Luận
  • Tiền Vệ
  • Tiếng Dân
  • Trẻ
  • Tủ Sách Tiếng Quê Hương
  • Tương Tri
  • vanchuongviet.org
  • Văn Hóa Magazine
  • Văn Việt
  • Việt Báo
  • Viet Ecology Foundation
  • Việt Nam Thư Quán
  • Việt Nam Thời Báo
  • VOA Tiếng Việt

  ==========================

  HOÀNG SA & TRƯỜNG SA LÀ CỦA VIỆT NAM!

Phần hồn & phần xác bài thơ Tình già (*)

Posted: 04/10/2017 in Phan An Sa, Tùy Bút / Tản Văn / Ký Sự Thẻ:Phan Khôi

Phan An Sa Kỷ niệm 130 năm ngày sinh Phan Khôi (6/10/1887 – 6/10/2017) 85 năm bài thơ Tình già (1932 – 2017)

Nhà thơ Phan Khôi (1887-1959)

Tám năm trước đây – vào năm 2009 – nhà nghiên cứu văn học Lại Nguyên Ân phát hiện: bài báo Một lối “thơ mới” trình chánh giữa làng thơ của Phan Khôi – trong bài có đăng kèm bài thơ Tình già – lần đầu tiên được đăng trên Tập văn mùa xuân của báo Đông Tây số Tết Nhâm Thân 1932, ở Hà Nội. Cũng bài báo này và bài thơ này, nhưng bản đăng ở báo Phụ nữ tân văn số 122 ngày 10/3/1932 trong Sài Gòn, muộn hơn khoảng một tháng, lại bị Sở kiểm duyệt yêu cầu đục bỏ mất trên một trăm từ, cụ thể là bỏ hết những đoạn nào, từ nào nhắc đến bài Dân quạ đình công của Phan Khôi gắn với phong trào xin xâu, kháng thuế ở Trung Kỳ đầu năm Mậu Thân 1908 – một phong trào tự phát, bất bạo động nổi lên tại Quảng Nam, rồi như sóng trào, nhanh chóng lan ra khắp mười hai tỉnh miền Trung, bị thực dân Pháp và Nam triều đàn áp dã man – theo đó, các chiến sĩ Duy tân, gồm cả tác giả bài thơ, bị bắt, bị tù đày. Quan điểm của ông Lại Nguyên Ân là, đã công nhận thời điểm công bố bài thơ Tình già là sự kiện mở đầu phong trào Thơ Mới tiếng Việt, thì phải xác định thời điểm bài thơ được công bố lần đầu tiên trên Tập văn mùa xuân của báo Đông Tây ở Hà Nội, như đã dẫn ra trên đây. Năm đó, ngày mồng 1 Tết Nhâm Thân nhằm ngày 6/2/1932, vậy nên bài Tình già được công bố lần đầu tiên ít nhất là một tuần trước đó [1]. Chúng tôi đồng tình với quan điểm của ông Lại Nguyên Ân, vì nó là sự thật lịch sử. Trong việc ghi chép lịch sử, sự nhầm lẫn có thể xảy ra, vì vậy đính chính lại cho chính xác là việc nên làm và cần phải làm.

Nói về phần xác và phần hồn của bài thơ Tình già là nói về yêu cầu phải bảo tồn nó nguyên vẹn từ việc ghi nhận thời điểm công bố lần đầu tiên, đến việc bảo tồn cả hình thức lẫn nội dung của bài thơ. Vì vậy, trước hết chúng tôi ủng hộ quan điểm của ông Lại Nguyên Ân về ngày công bố bài thơ lần đầu tiên. Sau nữa, theo sự chỉ dẫn nói trên của ông Lại Nguyên Ân, chúng tôi sử dụng bản đăng lần đầu tiên, là nguyên bản của Phan Khôi, chưa có bàn tay của Sở kiểm duyệt thò vào cắt xén, đục bỏ. Chắc chắn đây là nguyên bản chính xác nhất, trung thực nhất của Phan Khôi, cũng có nghĩa là văn bản đáng tin cậy nhất.

oOo

Trong bài báo nói trên, Phan Khôi kể lại lần ông gặp Phạm Quỳnh tại Sài Gòn, ông Phạm khen mấy bài Trúc chi từ của ông làm lúc gặp lại người bạn cũ là ông Nguyễn Bá Trác ở ngoại quốc trở về. Ông Phạm nói mình đã kịp dịch mấy bài đó ra tiếng Pháp rồi, và khuyên Phan Khôi nên lấy lại cái thái độ ngâm thơ hồi trước, ý là nên làm thêm những bài thơ chữ Hán như thế nữa.

Lời khuyên của ông Phạm, Phan Khôi chỉ làm thinh mà nghe, không vội tỏ ra là mình đã lãnh giáo. Một người quyết đoán như Phan Khôi mà tỏ ra dè dặt như vậy là bởi vì cả mười năm sau khi viết mấy bài Trúc chi từ, ông không có bài thơ nào nữa hết. Không có, không phải tại ông không muốn làm hay không thèm làm, mà tại ông làm không được!

Trước đây, mỗi khi có hứng, ông toan giở ra ngâm vịnh, thì cái hồn thơ của ông nó lúng túng, chẳng khác nào cái thân ông lúng túng. Thơ chữ Hán ư? Thì ông Lý, ông Đỗ, ông Bạch, ông Tô choán trong đầu ông rồi. Thơ Nôm ư? Thì cụ Tiên Điền, bà huyện Thanh Quan đè ngang ngực ông, làm cho ông thở không ra. Bực một nỗi, cái ý nào mình muốn nói, lại đã nói ra được, thì đọc đi đọc lại, nghe như họ đã nói hết rồi. Cái ý nào họ chưa nói, mình muốn nói ra, thì lại bị những niêm, những vận, những luật bó buộc mà nói không được. Thì ra mình cứ loanh quanh trong lòng bàn tay của họ mãi, thật là dễ tức!

Thơ phải là hiện thân của chân, thiện, mỹ. Thơ là để tả cảnh, để tự tình, mà cái tình, cái cảnh ấy quý cốt ở cái chân. Lối thơ cũ của ta bị câu thúc quá, mà đã bị câu thúc, thì nó mất cái chân đi. Thơ cũ của ta có một cái đáng bỉ, là bài nào cũng như bài nào, cứ rủ nhau khen hay thì nó là hay, chứ nếu lột tận xương ra mà xem, thì chẳng biết cái hay ở đâu.

Bởi vậy, ông toan bày ra một lối thơ mới. Chưa thể đặt tên cho lối thơ đó, nhưng có thể nói cái cốt ý của lối thơ đó, là đem ý thật có trong tâm khảm mình tả ra bằng những câu có vận, mà không phải bó buộc bởi những niêm luật gì hết.

Lần này, để làm chứng cho cái lối thơ mới mình toan bày ra đó, Phan Khôi trình ra giữa làng thơ bài Tình già ông mới làm vài tháng trước đó.

Về bài thơ này, ông thanh minh với độc giả, rằng chẳng phải ông hiếu sự, mà chỉ vì ông hết chỗ trong vòng lãnh địa của thơ cũ, ông phải đi kiếm đất mới, mà miếng đất ông mới kiếm được đó chẳng biết có ở được không, nên mới đem ra trình chánh giữa làng thơ. Ông không nhận mình là người đầu tiên làm việc này, bởi hơn mười năm trước ở Hà Nội cũng đã có một thanh niên làm việc ấy mà bị thất bại. Ông cầm chắc việc đề xướng lần này của ông cũng sẽ thất bại, nhưng ông tin rằng sau này có người sẽ làm như ông mà thành công!

Thật đáng mừng cho tác giả Tình già, vì chẳng những không thất bại, mà ông còn thu được thành công to lớn, bền vững ngoài mong đợi. Và cũng thật đáng mừng cho thi đàn Việt Nam đã được Tình già mở toang cánh cửa đóng im ỉm cả ngàn năm nay, mở ra chân trời mới sáng sủa và không bờ bến cho sự sáng tạo thơ. Nền văn học Việt Nam ghi nhận thời điểm Tình già trình làng là một thời điểm lịch sử, tại thời điểm đó Thơ Mới được khai sinh, và tác giả của Tình già là người khai mở một thời đại mới của nền thi ca Việt Nam! Giữa đêm trường của thi đàn cũ, sự phát sáng của Tình già đã tạo nên một lằn ranh, mà bên này là những ngày tháng cuối cùng của sự ngự trị tuyệt đối hàng ngàn năm của lối thơ cũ đầy những niêm luật gò bó; còn bên kia, là chân trời bừng sáng của sự sáng tạo thơ trong tương lai dành cho những tâm hồn thi sĩ. Từ sau thời điểm Tình già ra đời, thi đàn Việt Nam lần lượt xuất hiện những gương mặt thơ sống mãi cùng thời gian với những tên tuổi lẫy lừng Lưu Trọng Lư, Huy Thông, Thế Lữ, Hàn Mặc Tử, Xuân Diệu, Cù Huy Cận, Chế Lan Viên…

Đến nay, Tình già đã thật già rồi, đã lên đại lão tám mươi lăm rồi, nhưng người đời cứ phải nhắc đến, không phải vì Tình già là một tuyệt phẩm, mà vì nó chiếm giữ một vị thế có một không hai trong lịch sử văn học Việt Nam.

Giá trị của một bài thơ nằm ở nội dung và hình thức của nó, ở đây chúng tôi gọi là phần hồn và phần xác của bài thơ. Tình già là minh chứng rõ ràng nhất về sự thống nhất giữa phần hồn và phần xác một bài thơ. Một bài thơ đích thực, không chấp nhận Hồn Trương Ba da Hàng Thịt. Ở Tình già, phần hồn đã là mới, mà hơn thế, phần xác còn mới hơn.

Cái mới của phần hồn bài Tình già là lần đầu tiên bài thơ công khai miêu tả tình yêu tự do nam nữ, không bị ràng buộc bởi lễ giáo phong kiến, thậm chí vượt cả ra ngoài luật pháp, vượt cả ra ngoài đạo nghĩa vợ chồng. Tác giả bài thơ không cổ xúy cho những bước nhảy “vượt rào” đó, mà chỉ công khai nó, nói thật tiếng nói tình cảm của không ít người nam và người nữ, của không ít người chồng và người vợ, mà trong trường hợp này cả hai bên đều đã biết dừng lại để bảo vệ hạnh phúc gia đình. Đó chính là đem ý thật có trong tâm khảm mình tả ra bằng những câu có vận, mà không phải bó buộc bởi những niêm luật gì hết, như tác giả bài thơ đã tuyên ngôn.

Dưới sức nặng hàng ngàn năm của lễ giáo phong kiến, một người đàn ông, một người chồng bốn mươi lăm tuổi, một vợ bảy con vừa trai vừa gái – như tác giả – mà cất lên được một tiếng nói như thế về thứ tình cảm có thật của người đời nhưng lại phải giấu giấu giếm giếm, thật không phải dễ. Sức công phá của phần hồn bài thơ đã góp phần không nhỏ, cùng với phần xác phá cách thơ cũ của nó, làm sụp đổ thành trì thơ cũ, chính là ở chỗ đó.

Phần xác là cái vỏ để gói phần hồn. Tình già phải cần đến một phần xác trải rộng thênh thênh không vướng bờ vướng đập như thế để gói trọn một phần hồn mạnh mẽ và không chút giấu giếm như thế. Hãy chiêm ngắm bài thơ để chứng giám cả phần xác lẫn phần hồn của nó:

TÌNH GIÀ [2]

Hai mươi bốn năm xưa, một đêm vừa gió lại vừa mưa, Dưới ngọn đèn mờ, trong gian nhà nhỏ, hai cái đầu xanh kề nhau than thở: – “Ôi đôi ta, tình thương nhau thì vẫn nặng, mà lấy nhau hẳn đà không đặng; Để đến nỗi tình trước phụ sau, chi cho bằng sớm liệu mà buông nhau!” – “Hay! Nói mới bạc làm sao chớ! Buông nhau làm sao cho nỡ? Thương được chừng nào hay chừng nấy, chẳng qua ông Trời bắt đôi ta phải vậy! Ta là nhân ngãi, đâu có phải vợ chồng mà tính việc thủy chung” …………………………………………………………………. Hai mươi bốn năm sau, tình cờ đất khách gặp nhau; Đôi cái đầu đều bạc. Nếu chẳng quen lung, đố có nhìn ra được! Ôn chuyện cũ mà thôi. Liếc đưa nhau đi rồi! Con mắt còn có đuôi!

Để thể hiện trung thực phần xác của bài thơ, chúng tôi phải thu về cỡ chữ mười hai – thay vì mười bốn – để không phải xuống dòng khi chưa hết câu thơ, tránh làm suy suyển hình hài nguyên bản của bài thơ công bố lần đầu tiên cách nay tám mươi lăm năm.

Phần xác của Tình già sở hữu năm đặc điểm nổi bật:

– Thứ nhất, bài thơ chỉ có mười câu dài ngắn khác nhau, chảy xuôi tự nhiên từ trên xuống dưới để kể về một câu chuyện tình ngang trái từ lúc khởi đầu cho đến khi kết thúc của hai mươi bốn năm về trước. Đó đích thị là một dòng chảy tự nhiên, xuôi từ trên xuống dưới, như nước chảy về chỗ trũng, tuyệt đối không bị vướng bận bởi bất cứ vật cản nào, cũng không lộ ra dấu vết gia công nào của tác giả.

– Thứ hai, bài thơ chỉ có mười câu, tám câu có vần, mà vần lúc thì rơi vào giữa câu, lúc thì rơi vào cuối câu, rất tự do, không bắt buộc. Câu một xưa và mưa. Câu hai mờ và thở. Câu ba nặng và đặng. Câu bốn sau và nhau. Câu năm chớ và nỡ. Câu sáu nấy và vậy. Câu bảy sau và nhau. Câu mười thôi và rồi. Điều quan trọng nhất là các vần này không buộc phải tuân theo bất cứ quy luật nào, câu chuyện như vậy, tác giả cứ như vậy mà kể, đến chỗ nó phải có vần thì nó vần, thế thôi. Theo Phan Khôi, điều quan trọng nhất của thơ là vần, còn ngoài ra không cần bất cứ niêm luật nào khác. Vần, là yêu cầu tối thiểu và duy nhất mà Phan Khôi đưa ra cho lối thơ mới, chín mươi chín phần trăm còn lại là khoảng trời mênh mông để nhà thơ thỏa sức sáng tạo. Sáng tạo một lối thơ mới theo cách như thế, thì ta có thể mượn thuật ngữ toán học để nói rằng Phan Khôi đã dùng đến phép tối giản! Tối giản những niêm, những luật, những vận bó buộc của thơ cũ, là đồng nghĩa với tối đa hóa tự do sáng tạo trong thơ mới!

Tình già đóng vai trò là một bài thơ mẫu của lối thơ mới: cụ thể là với Phan Khôi và với bài này, thì việc gieo vần rơi vào giữa câu và cuối câu; nhưng với các tác giả khác thì tùy, không bó buộc, cứ miễn có vần là được, chỉ cần có vần thì đó là thơ mới. Sự giải phóng trong sáng tác, hiểu theo nghĩa như thế, là không còn có giới hạn!

– Thứ ba, câu thơ dài nhất có 16 từ, câu thơ ngắn nhất có 11 từ. Tính về số từ của mỗi câu thơ, thì có ba câu 16 từ, hai câu 15 từ, hai câu 14 từ, một câu 13 từ, một câu 12 từ, một câu 11 từ. Đúng là cả ngàn năm nay, ở Việt Nam chưa thấy một bài thơ nào có số câu, số từ kỳ lạ đến như thế.

– Thứ tư, một bài thơ chỉ có mười câu, nhưng tác giả phải dùng đến ba mươi dấu câu các loại. Cụ thể:

11 dấu phảy [,] 2 dấu chấm phảy [;] 2 dấu chấm câu [.], mà hai dấu chấm câu này không chấm ở cuối câu thơ như thường thấy mà đều chấm ở giữa câu của hai câu thơ chín và mười. 1 dấu hai chấm [:] 7 dấu chấm than [!], trong đó có 3 dấu không chấm ở cuối câu thơ như thường thấy, mà chấm ở giữa câu của câu năm và câu mười. 2 dấu hỏi [?] 2 dấu ngoặc kép [“ ”] 2 dấu gạch ngang đầu câu nói (-) 1 dấu chấm lửng […] chiếm trọn cả một dòng để thể hiện hai mươi bốn năm đã trôi qua.

Thông thường, với một bài thơ, các nhà thơ dùng đến dấu phảy [,], dấu chấm câu [.], cùng lắm là dấu chấm than [!]. Có lẽ vì sẽ phải nắm giữ sứ mệnh là phát đại pháo đầu tiên bắn thủng thành trì thơ cũ, nên Tình già phải tự vũ trang cho mình nhiều dấu câu đến như vậy, trong đó có những loại dấu câu rất lạ, không mấy khi gặp trong một bài thơ, như dấu hai chấm [:], dấu chấm phảy [;], dấu ngoặc kép [“ ”], dấu gạch ngang đầu câu nói (-). Chi li hơn thì mỗi câu thơ trong bài phải gánh trên mình nó ít là hai dấu câu (câu 1, 4, 6, 7, 8), nhiều thì phải đến ba (câu 2, 9, 10), nhiều nhất là đến năm (câu 3, 5). Một câu chuyện tình sâu nặng đến như vậy, trắc trở đến như vậy, bặt tin nhau đến hai mươi bốn năm, để bây giờ gặp lại, thì kể ra được đã là khó, kể ra được rồi thì nó ngúc ngoắc, nó ngục ngoặc cũng là điều dễ hiểu. Đó mới là Tình già, đó mới là Phan Khôi, đó mới là bài Thơ Mới đầu tiên của thi đàn Việt Nam, nó chưa cần phải là một tuyệt phẩm, nhưng nó nhất thiết phải là một phát đại bác! Chỉ như thế là đủ! Và như thế là: không chỉ đem ý thật có trong tâm khảm mình tả ra bằng những câu có vận, mà ngay cả cái cách tả ra cũng rất thật nữa, rất tự nhiên nữa, thật và tự nhiên như không có cách gì thật và tự nhiên hơn, để đạt đến cái chân – chữ Chân viết hoa!

– Thứ năm, bài thơ sử dụng nhiều phương ngữ và cách nói của người xứ Quảng, làm nên sự đặc sắc không thể trộn lẫn. Như: cái đầu (hai cái đầu xanh…; đôi cái đầu đều bạc…); đà (… mà lấy nhau hẳn đà không đặng…); chi (chi cho bằng sớm liệu mà buông nhau); chớ (Hay! Nói mới bạc làm sao chớ!…); lung (… Nếu chẳng quen lung…). Nên nhớ rằng, đem ý thật có trong tâm khảm mình tả ra bằng những câu có vận, thì tất phải dùng những câu nói đời thường có tính tự sự, càng thô ráp, càng tự nhiên, càng là khẩu ngữ thì càng hiệu quả. Tình già đã làm thật tốt điều đó. Trong trường hợp này kỵ nhất là việc gọt giũa, tô màu, làm dáng một cách thô kệch cho câu thơ.

Năm đặc điểm trên đây làm nên phần xác và hình hài của Tình già. Phần xác của bài thơ nặng tính tự sự và Phan Khôi đã rất có chủ ý trong cách sử dụng các loại dấu câu và số lượng vượt trội của chúng trong một bài thơ ngắn chỉ có mười câu của mình? Từ góc nhìn của Thơ Mới, có thể khẳng định rằng: cái có sức công phá dẫn đến làm sụp đổ thành trì thơ cũ, mở đường cho Thơ Mới bước lên đài vinh quang, là phần xác của bài thơ, chứ không phải phần hồn, mặc dù phần hồn cũng được coi là rất mới.

Về nguyên tắc, tất cả những lần đăng lại bài thơ, bắt buộc phải tôn trọng cái phần xác ấy, cái hình hài ấy, không được xâm phạm dù chỉ là một dấu phảy [,]. Bảo tồn nguyên vẹn phần xác và hình hài của bài thơ là nguyên tắc phải tuân thủ.

oOo

Nhưng tình hình đã không được như mong muốn! Tám mươi lăm năm qua, Tình già được tôn vinh, nhưng mỗi lần đăng lại để tôn vinh, thì người ta thêm một lần tàn phá nó, đến nỗi nó không còn là nó nữa, không còn Tình già nguyên bản như lúc mới sinh ra nữa. Đã có rất nhiều cách tàn phá phần xác và hình hài của Tình già, nhưng ở đây chúng tôi chỉ trình ra với độc giả hai cách mà chúng tôi cho là rất tùy tiện.

Thật ra, chúng tôi cũng hiểu rằng không ai chủ tâm tàn phá một bài thơ mình yêu thích và chiếm giữ vị trí lịch sử có một không hai như Tình già, nhưng sự vô tâm và dễ dãi đã gây ra một thực trạng đáng được báo động.

Không có điều kiện sưu tầm các bộ sưu tập chính thức, chúng tôi đành tạm sử dụng một số dị bản nhặt nhạnh trên mạng Internet, cũng đủ thấy tình trạng đã đến mức không thể không quan tâm.

Đây là dị bản thứ nhất của Tình già được giới thiệu với các độc giả thời nay, chúng tôi xin lấy làm ví dụ:

TÌNH GIÀ [3]

Hai mươi bốn năm xưa, một đêm vừa gió lại vừa mưa dưới ngọn đèn mờ trong gian nhà nhỏ Hai cái đầu xanh kề nhau than thở: Ôi đời ta, tình thương nhau thì vẫn nặng Mà lấy nhau hẳn là không đặng để đến nỗi tình trước, phụ sau Chi cho bằng sớm liệu mà buông nhau Hay! Mới bạc làm sao chớ Buông nhau làm sao cho lỡ! Thương được chừng nào hay chừng nấy chẳng qua ông Trời bắt đôi ta phải vậy Ta là nhân ngãi đâu phải vợ chồng Mà tính việc thủy chung? Hai mươi bốn năm sau. Tình cờ đất khách gặp nhau. Đôi cái đầu đều bạc nếu chẳng quen lung đố nhìn ra được ôn chuyện cũ mà thôi Liếc đưa nhau đi rồi Con mắt còn có đuôi

Về mặt văn bản học, bài thơ trên mắc phải hàng loạt vi phạm nghiêm trọng. Nguyên bản bài thơ chỉ có mười câu, thì ở đây người ta ngắt các câu ra và xuống dòng theo ý chủ quan của mình, thành mười chín câu. Tất cả các dấu câu bị bỏ đi vô tội vạ hoặc sử dụng tùy tiện, bạ đâu dùng đấy. Các phương ngữ và cách nói của người xứ Quảng bị bỏ đi, thay vào đó là những từ ngữ sáo rỗng, thậm chí vô nghĩa. Câu năm: đà thành là (Mà lấy nhau hẳn là không đặng). Câu chín: nỡ thành lỡ (Buông nhau làm sao cho lỡ). Câu tám bỏ hẳn chữ nói (Hay! [Nói] mới bạc làm sao chớ), câu mười hai và câu mười sáu bỏ hẳn chữ có (Ta là nhân ngãi đâu [có] phải vợ chồng… và Nếu chẳng quen lung đố [có] nhìn ra được), là những tiếng rất đắt trong khẩu ngữ của người xứ Quảng. Câu bốn thì viết sai chữ đôi thành chữ đời (Ôi đời ta…) khiến câu thơ trở nên vô duyên.

Cuối cùng, nhờ thêm sự trợ giúp của máy tính bằng một cú nhấp chuột, người ta dựng nên một sản phẩm lấy sự-cân-đối-ngược làm chủ đạo, thế là có ngay một Tình già trồng cây chuối.

Dị bản thứ hai:

TÌNH GIÀ [4]

Hai mươi bốn năm xưa, Một đêm vừa gió lại vừa mưa. Dưới ngọn đèn mờ trong gian nhà nhỏ, Hai mái đầu xanh kề nhau than thở: – “Ôi đôi ta tình thương nhau thì vẫn nặng, mà lấy nhau hẳn là không đặng, Để đến nỗi tình trước phụ tình sau, chi cho bằng sớm liệu mà buông nhau!”. – “Hay nói mới bạc làm sao chớ! Buông nhau làm sao cho nỡ! Thương được chừng nào hay chừng nấy, chẳng qua ông trời bắt đôi ta phải vậy! Ta là nhân ngãi, đâu phải vợ chồng, mà tính việc thủy chung». ………………….. Hai mươi bốn năm sau, Tình cờ đất khách gặp nhau. Đôi mái đầu đều bạc. Nếu chẳng quen lung đố có nhìn ra được. Ôn chuyện cũ mà thôi. Liếc đưa nhau đi rồi, Con mắt còn có đuôi.

Dị bản này có đến hai mươi câu thơ và cái sai cũng tương tự với dị bản thứ nhất, câu thơ trong nguyên bản bị ngắt ra và xuống dòng vô lối. Các loại dấu câu trong nguyên bản cũng bị lược bỏ đi nhiều. Phương ngữ và cách nói của người xứ Quảng bị thay đổi tùy tiện: câu bốn và câu mười ba, chữ cái thành mái (Hai mái đầu xanh kề nhau than thở) và (Đôi mái đầu đều bạc). Câu mười ba bỏ chữ có rất tùy tiện (Ta là nhân ngãi, đâu [có] phải vợ chồng, mà tính việc thủy chung). Câu bảy thêm chữ tình làm hỏng câu thơ (Để đến nỗi tình trước phụ tình sau).

oOo

Việc kêu gọi bảo tồn Tình già lúc này đã là muộn nhưng còn hơn không, là việc mà những người yêu thơ, tôn trọng lịch sử, có trách nhiệm với nền thơ nước nhà, cần phải làm. Chúng tôi lên tiếng về điều đó và kêu gọi người đời, trong khi thưởng thức cái mới và sức công phá có tính lịch sử của Tình già, thì hãy trả Tình già về với nguyên bản của nó: bài thơ mười câu; mỗi câu ít là 11 từ, nhiều là 16 từ; tám câu có vần; ba mươi dấu câu các loại cùng các phương ngữ, khẩu ngữ xứ Quảng!

Tám mươi lăm năm nay Tình già đã là bảo vật, nhìn về tương lai, rồi sẽ đến lúc Tình già trở thành di sản văn hóa, có vị trí lịch sử như vị trí lịch sử của di sản văn hóa Hịch tướng sĩ hay Bình Ngô đại cáo trong văn học Việt Nam. Đã là di sản văn hóa thì phải khai thác, phát huy giá trị và bảo tồn di sản đó theo Luật Di sản./.

Phan An Sa Linh Đàm, 2014 – 2017

Chú thích:

(*) Bài này khởi viết đầu năm 2014, dự định tham luận trong Hội thảo khoa học Phan Khôi – Những đóng góp trên lĩnh vực văn hóa dân tộc do Ủy ban Nhân dân tỉnh Quảng Nam tổ chức tại thành phố Tam Kỳ ngày 6 tháng 10 năm 2014. Nhưng viết mấy lần đều không được, chỉ mươi dòng là tắc tị, không có cách nào triển khai được ý tưởng đã hình thành trong đầu. Trở đi trở lại mấy lần đều hỏng, đành bỏ dở để làm các việc khác. Tôi kịp nhận ra rằng: cái làm mình tắc tị chính là sự thiếu kiến thức, thiếu chuyên môn của nghề lý luận – phê bình văn học, mà mình là con số không, nên đã thôi hẳn. Nhưng sang năm 2017, sực nhớ là đã tròn 85 năm Tình già ra đời, nên vẫn ngoan cố buộc mình phải viết bằng xong, không xong thì thật là vô lý?! Chính nhờ không còn đường lui, mà rồi cũng viết được, chỉ phải cái nhọc nhằn quá và không còn dám yêu cầu phải đạt chất lượng của người có chuyên môn nghiên cứu, chỉ dừng lại ở mức một người đọc phổ thông viết về nỗi bức xúc của mình. Thế mà cũng phải đến giữa mùa Thu năm nay mới gọi là hòm hòm, rồi sửa đi sửa lại, rồi xin thêm ý kiến một số nhà chuyên môn, mới gọi là tạm yên lòng. Thì cũng vừa kịp đến dịp tưởng nhớ ngày sinh lần thứ 130 của tác giả bài thơ, ngày 6 tháng 10!

[1] Lại Nguyên Ân, Phan Khôi – Tác phẩm đăng báo 1932, Nhà xuất bản Tri Thức, Hà Nội, 2010; Phần Chú thích (*) ở trang 181.

[2] Phan Khôi, Một lối “thơ mới” trình chánh giữa làng thơ (nguyên bản đầy đủ), đăng trên Tập văn mùa Xuân của báo Đông Tây, Tết Nhâm Thân, 1932, Hà Nội. [Bài thơ Tình già nguyên bản của Phan Khôi đăng kèm trong bài báo nói trên]. Dẫn theo Lại Nguyên Ân, Phan Khôi – Tác phẩm đăng báo 1932, Nhà xuất bản Tri Thức, Hà Nội, 2010.

[3] MaxReading: Văn học trong nước; Các nhà thơ Việt Nam thế kỷ 20; Nhà thơ Phan Khôi. Nhà xuất bản Giáo dục, 2005. [2/11/2009].

[4] Bài thơ Tình già do Bùi Công Thuấn đăng trong phần bình luận của bài KỶ NIỆM VỀ PHAN KHÔI – Phan Nam Sinh [8/1/2012].

Nguồn: Bài do nhà thơ Phan Đắc Lữ chuyển

Chia sẻ:

• Chia sẻ

• Email
• X
• Facebook

Thích Đang tải...

Đã đóng bình luận.

Mưa trên đèo Măng Đen | Huyền thoại thác Khói Gởi người con gái Vĩ-Dạ | Còn lại em và Huế Blog tại WordPress.com.

• Đăng lại
• Theo dõi Đã theo dõi
  • Sáng Tạo
  Đã có 425 người theo dõi Theo dõi ngay
  • Đã có tài khoản WordPress.com? Đăng nhập.
• • Sáng Tạo
  • Theo dõi Đã theo dõi
  • Đăng ký
  • Đăng nhập
  • URL rút gọn
  • Báo cáo nội dung
  • Xem toàn bộ bài viết
  • Quản lý theo dõi
  • Ẩn menu

Đang tải Bình luận... Viết bình luận ... Thư điện tử (Bắt buộc) Tên (Bắt buộc) Trang web %d