Tình Già - Một Bài Thơ Còn Nhiều ẩn Số

Là nòng cốt của “Nhóm” “Nhân văn giai phẩm”, ông bị khai trừ ra khỏi hội nhà văn (1958). Ông mất ở Hà Nội ngày 05 tháng 08 năm 1960 (Về năm mất của Phan Khôi, có rất nhiều thông tin không chính xác, trong nhiều bài viết. Theo Từ điển Văn học (Bộ mới xuất bản năm 2004), Phan Khôi mất ngày 05 tháng 08 năm 1960.

Cũng phải nói thêm rằng“Nhân văn giai phẩm”, xét về nguồn gốc là sự kết hợp giữa tờ Nhân Văn, một tờ báo văn hóa – xã hội có trụ sở tại 27 Hàng Khay Hà Nội do Phan Khôi làm chủ biên với tạp chí Giai Phẩm tạo thành. Nói một cách khác, đây là cơ quan ngôn luận của phong trào văn học nghệ thuật theo khuynh hướng “Nghệ thuật vị nghệ thuật” đối lập với khuynh hướng“ Nghệ thuật vi nhân sinh” giữa những năm thập niên năm mươi của thế kỷ trước.

Những thành viên của phong trào Nhân văn giai phẩm, đều là những nhà thơ, nhà văn, nhà nghiên cứu nổi tiếng như: Hoàng Cầm, Hữu Loan, Trần Dần, Phan Khôi, Phùng Quán, Lê Đạt, Cao Xuân Huy, Văn Cao, Nguyễn Văn Tý, Trần Đức Thảo, Đào Duy Anh, v.v…

Phan Khôi là người đầu tiên sử dụng các khái niệm“Nghệ thuật vị nghệ thuật”, “Học phiệt”; mà nội dung của nó hàm chứa sự mở đầu của một cuộc cách mạng trong thi ca như tác giả Thi Nhân Việt Nam từng khẳng định. Chính những thuật ngữ này đã dấy lên những tranh luận có khuynh hướng “Bút chiến” trên diễn đàn thơ văn Việt Nam từ thời kỳ Tiền chiến đến những thập niên năm, sáu mươi của thế kỷ trước.

Tôi còn nhớ, những năm học đại học sau năm 1975, ở trường đại học Văn Khoa, khi được nghe các giáo sư Trần Thanh Đạm, nhà thơ Nguyễn Đình Thi, nhà sử học Trần Quốc Vượng nói chuyện về Nhóm Nhân văn giai phẩm, rồi các thầy đọc một vài câu thơ trong bài Tình già của Phan Khôi và bài Nhất định thắng của Trần Dần. Qua đó, chúng tôi cũng chỉ biết mang máng về một khuynh hướng Nghệ thuật vị nghệ thuật đối lập với khuynh hướng nghệ thuật vị nhân sinh do Đảng Lao động Việt Nam khởi xướng để chống lại khuynh hướng nghệ thuật vị nghệ thuật trong những năm 50, 60 của thế kỷ trước.

Khuynh hướng nghệ thuật vị nghệ thuật, - là khuynh hướng “văn nghệ phản động, chống lại chế độ xã hội chủ nghĩa và vai trò lãnh đạo của Đảng Lao động Việt Nam trong văn nghệ; đề cao tư tưởng tự do sáng tạo và đòi sáng tạo theo sở thích của người nghệ sĩ, chứ không phụ thuộc vào chính trị”; "trả văn nghệ cho văn nghệ sĩ"… như kết luận trong vụ án “Nhóm Nhân văn giai phẩm”…

Trong bài viết này, tôi không có ý định bàn luận về “Vụ án Nhân văn giai phẩm”của thế kỷ trước. Chỉ mạn phép bàn về các phương diện nào đó bài thơ Tình già của Phan Khôi. Nhưng biết làm sao được. Chính Phan Khôi, người nghệ sĩ tài ba ấy, - người được coi là linh hồn của phong trào Nhân văn giai phẩm! Chỉ biết rằng trong số những văn nghệ sĩ từng là thành viên của Nhóm Nhân văn giai phẩm một thời, có rất nhiều người đã gặt hái được sự thăng hoa trái tim của Nữ thần nghệ thuật, nhưng không ít người bị rơi vào cảnh khốn cùng của nghề văn. Thôi thì đó là vấn đề lịch sử! Và lịch sử tự nó có cách hóa giải theo thời gian. Nhất là đối với nghệ thuật vẫn có con đường riêng, - con đường mà trong các lĩnh vực khác của đời sống xã hội thì không thể, ví như chính trị, thủ đoạn chính trị của vòng xoay quyền lực là tính đặc thù của chính trị; còn nghệ thuật là tự thân trong sự cảm nhận, đánh giá công chúng, - chủ thể đánh giá nghệ thuật thì trước hết ở đây sự đánh giá với tinh thần chủ động, tự giác, mang tính tích cực và tự do lựa chọn tác phẩm nghệ thuật cho phù hợp với nhu cầu thẩm mỹ - lý tưởng thẩm mỹ của mình, thông qua kinh nghiệm thẩm mỹ của bản thân và xã hội.

Người ta cũng không thấy làm lạ khi có những sáng tạo nghệ thuật đã tồn tại nhiều thế kỷ, nhưng ở mỗi thời đại lại có khả năng biểu đạt của nó khác nhau. Cùng một bản nhạc, một vở kịch có nhiều chủ thể khác nhau biểu hiện, nhưng cũng có những sự thành công, thất bại và do tính chất mở của nghệ thuật đã mang lại tính vô tận trong sáng tạo của chủ thể biểu hiện dưới các hình thức không gian, thời gian, hình tượng nghệ thuật khác nhau.

Vào thời kỳ đổi mới, nhiều nghệ sĩ từng tham gia Nhóm Nhân văn giai phẩm đã được phục hồi danh dự và được phong tặng các giải thưởng cao quí như Giải thưởng Hồ Chí Minh: Giáo sư Cao Xuân Huy, Văn Cao, Trần Đức Thảo, Đào Duy Anh, Nguyễn Văn Tý; Giải thưởng Nhà nước: Lê Đạt, Trần Dần, Phùng Quán, Hoàng Cầm.

Giải thưởng này là muộn, nhưng xứng đáng, ví như ông Đỗ Chu (thành viên của Hội đồng Giải thưởng chuyên ngành Văn học) đã phát biểu: “Có thể cho đây là lời xin lỗi của anh em đối với các anh”.“Giải thưởng này là cử chỉ đẹp, cho dù là muộn, nhưng muộn còn hơn không."[1] Theo tôi, ông Đỗ Chu đã nhân danh ai? “Anh em” nào đối với …“các anh”? Và sao “muộn còn hơn không”? Phải nói rằng, “lời xin lỗi” ấy, ít nhất phải là Chủ tịch Hội đồng Giải thưởng Hồ Chí Minh, Giải thưởng Nhà nước và còn hơn nữa…

Tờ Phụ Nữ Tân Văn ngày 10.3.1932 giới thiệu bài thơ Tình Già của Phan Khôi được coi như đột phá khẩu cho phong trào thơ mới. Nói như cách ví của không ít văn nghệ sĩ thời ấy là Phan Khôi đã thổi một luồng gió mới xô ngã bức tường thành khép kín trong vòng luẩn quẩn của thi ca Nho học.

Tình già, một bài thơ còn nhiểu ẩn số! Theo chúng tôi cái ẩn số ấy ngoài phương diện tình yêu lứa đôi, có thể xét về hai phương diện: 1. Tình già – Phong cách thơ mới; 2. Tình già – Thiên hướng chính trị.

1. Tình già – Phong cách thơ mới

Là một bài thơ viết theo phong cách, diễn đạt hoàn toàn mới, nếu không nói là đối lập và hoàn toàn xa lạ với phong cách thơ truyền thống, - thơ đường luật vốn đã có lâu đời trong thi ca Việt Nam. Đó là lối thơ phải có vần, lại phải hạn định số từ trong mỗi câu theo những nguyên tắc nhất định. Thật khó lý giải khi chúng ta đọc những bài bình giảng thơ đăng rải rác, được tập hợp trong Chương Dân thi thoại mới thấy một cách hiểu mặn mà, thích thú về những bài thơ Nôm, thơ quốc ngữ mới xem tưởng tầm thường... Phan Khôi là người thẩm thấu được cái tinh túy, cao siêu của thơ cũ. Về phương diện thơ cũ, một số thơ Phan Khôi chứa tứ thâm trầm với lời thơ già dặn, điêu luyện: đọc Bơi thuyền trên sông Tân Bình…Song, ông lại là người sớm nhìn thấy tính chất khuôn sáo, chật hẹp của thơ cũ. Nếu nói ông hoàn toàn phá bỏ thơ cũ để xây dựng một lối thơ hoàn toàn mới, - thơ văn xuôi chắc không đúng như một số người từng ngộ nhận. Vì dù là thơ mới hay thơ cũ vấn đề cốt lõi trong thi ca theo ông vẫn là vần điệu, - đó là phương tiện dùng để truyền tải nội dung của tác phẩm và cũng là cái tạo nên phong cách diễn đạt cá nhân của người làm thơ.

Thơ mới là một khuynh hướng sáng tác theo lối tự do mà Phan Khôi đem trình ra giữa làng thơ. Ông từng viết rằng: “Làng thơ bên Pháp lâu nay có nảy ra một lối thơ mới kêu là "thi tự do" (vers libre). Nó đã không niêm, không luật, không hạn chữ, cũng không có vần nữa. Bên Tàu chừng hơn 10 năm nay cũng có lối thơ mới ấy rất thịnh hành”. Điều này, chứng minh rằng Phan Khôi phê phán tính hạn chế, sự chật hẹp của lối thơ cũ, - là thơ viết theo nguyên tắc không chỉ phụ thuộc tuyệt đối vào vần điệu, mà còn bị chi phối về hình thức và nội dung. Vần điệu, hình thức và nội dung theo lối thơ cũ không đáp ứng được những yêu cầu mới của thơ văn xuôi về sau này, - lối thơ mà ngày nay đã thành phổ biến. Chả thế, khi làm thơ tôi cũng không ngần ngại phá cách cả thơ mới “truyền thống” khi làm câu thơ vẻn vẹn có một chữ.

Phan Khôi tất nhiên không tán thành Ký giả Thượng Minh, vì Thượng Minh đã sửa lại bài Tình già theo lối “lục ngôn tân thể” đại khái như: