Wikipedia:Nguồn đáng Tin Cậy

Viết tắt

• WP:REPUTABLE
• WP:UYTIN

Các bài viết trên Wikipedia tiếng Việt phải dựa trên những nguồn đã được xuất bản, độc lập và đáng tin cậy, có uy tín trong việc kiểm chứng thông tin và đảm bảo độ chính xác của dữ kiện. Thành viên chỉ được trình bày các phân tích, quan điểm và ý kiến đã được công bố bởi những tác giả hoặc tổ chức đáng tin cậy, không được tự suy luận hay đúc kết quan điểm cá nhân. Những ví dụ được nêu trong hướng dẫn này chỉ minh họa cho một số loại nguồn và các vấn đề thường gặp liên quan đến độ tin cậy của nguồn. Đây không phải là danh sách đầy đủ. Việc lựa chọn và chú thích nguồn phù hợp luôn phụ thuộc vào chủ đề, ngữ cảnh, hiểu biết chung và khả năng phán đoán biên tập. Đánh giá nguồn là một phần không thể thiếu trong quá trình biên tập bài viết.

Một lưu ý quan trọng là độ tin cậy của nguồn không mang tính tuyệt đối mà tồn tại theo nhiều mức độ khác nhau. Không có nguồn nào "luôn luôn đáng tin cậy" hoặc "luôn luôn không đáng tin cậy" cho mọi chủ đề và ngữ cảnh. Với mỗi tuyên bố cụ thể, sẽ có những nguồn phù hợp hơn các nguồn khác (theo cách gọi của Wikipedia là nguồn "mạnh" hay "yếu" hơn). Thành viên cần sử dụng khả năng phán đoán của mình để xác định nguồn nào là phù hợp cho từng thông tin cụ thể.

Định nghĩa nguồn

Viết tắt

• WP:SOURCEDEF
• WP:DNNGUON

Nói một cách đơn giản, nguồn là nơi xuất phát của một tuyên bố trong bài viết, chẳng hạn như một cuốn sách, bài báo hoặc trang web. Một nguồn có thể đáng tin cậy hoặc không đáng tin cậy tùy theo chủ đề và phạm vi thông tin mà nó được dùng để kiểm chứng. Một số loại nguồn, như tài liệu chưa công bố hoặc trải nghiệm cá nhân của thành viên, không được chấp nhận trên Wikipedia.

Trong quá trình dẫn nguồn, thuật ngữ "nguồn" trên Wikipedia có thể được hiểu theo ba nghĩa khác nhau:

• Bản thân tác phẩm (ví dụ: bài báo, cuốn sách);
• Người tạo ra tác phẩm (tác giả, nhà báo);
• Nhà xuất bản hoặc đơn vị phát hành tác phẩm (ví dụ: Random House, Đại học Cambridge, Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam).

Bất kỳ yếu tố nào trong ba yếu tố trên đều có thể ảnh hưởng đến độ tin cậy của nguồn. Một nguồn được coi là đáng tin cậy khi có quy trình xuất bản đáng tin cậy, khi tác giả có thẩm quyền liên quan đến chủ đề, hoặc khi đáp ứng cả hai điều kiện này. Các tiêu chí đó phải có thể kiểm chứng và thuyết phục được những người khác.

Định nghĩa đã xuất bản

Viết tắt

• WP:PUBLISHED
• WP:DNXUATBAN

Trên Wikipedia, "đã xuất bản" được hiểu là bất kỳ nguồn nào đã được công khai cho công chúng dưới một hình thức cụ thể, chẳng hạn như tài liệu văn bản in ấn truyền thống hoặc tài liệu trực tuyến. Các tài liệu âm thanh, video và đa phương tiện đã được ghi lại, phát sóng, phân phối hoặc lưu trữ bởi một tổ chức uy tín cũng có thể đáp ứng tiêu chí của nguồn đáng tin cậy. Tương tự như văn bản, các phương tiện nghe nhìn phải được sản xuất bởi nguồn có uy tín.

Ngoài ra, thành viên cần đảm bảo rằng bản sao của tài liệu đã xuất bản đó có thể tiếp cận được. Nguồn không nhất thiết phải có trên Internet, miễn là công chúng có khả năng tra cứu bằng một hình thức nào đó (ví dụ: sách giấy chưa được số hóa, hoặc video lưu trữ trong thư viện hay kho tư liệu của một đài truyền hình).

Ngữ cảnh, chủ đề và xuất xứ

Viết tắt

• WP:CONTEXTMATTERS
• WP:RSCONTEXT
• WP:NGUCANHNGUON
• WP:CHUDENGUON
• WP:XUATXUNGUON

Độ tin cậy của một nguồn luôn phụ thuộc vào ngữ cảnh và chủ đề cụ thể, chẳng hạn như một nguồn thường đáng tin cậy cho lĩnh vực giải trí nhưng không đáng tin cậy cho chính trị. Mỗi nguồn cần được xem xét cẩn thận để đánh giá xem nó có phù hợp và đủ đáng tin cậy cho tuyên bố đang được đưa ra trong bài viết hay không. Thông thường, một ấn phẩm có càng nhiều khâu kiểm tra dữ kiện, xem xét pháp lý và biên tập nội dung thì mức độ đáng tin cậy càng cao.

Dù nguồn tin có uy tín đến đâu, nếu thông tin đó chỉ được nhắc đến sơ sài hoặc nằm ngoài nội dung chính của ấn phẩm thì vẫn không nên sử dụng. Chẳng hạn, không nên dùng các nhận định về xã hội trong một tài liệu chuyên ngành y khoa. Người viết nên ưu tiên những nguồn trực diện với chủ đề đang bàn luận. Lấy ví dụ: trang web của một nhà xuất bản là nguồn tin cậy để kiểm chứng tên tác giả hay ngày phát hành, nhưng chưa chắc đã là nguồn phù hợp để trích dẫn các đánh giá về giá trị nghệ thuật hay thương mại của tác phẩm đó.

Độ tin cậy của nguồn cũng phụ thuộc vào xuất xứ công bố. Chẳng hạn, một ấn phẩm xuất bản tại Việt Nam thường đáng tin cậy hơn khi dùng để kiểm chứng các dữ kiện liên quan đến Việt Nam, nhưng có thể kém phù hợp hơn khi dùng cho các vấn đề ở quốc gia khác.[1]

Thời gian

Viết tắt

• WP:AGE MATTERS
• WP:THOIGIANNGUON

Trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là khoa học và học thuật, kiến thức luôn được cập nhật liên tục. Những phát hiện hay lý thuyết mới hoàn toàn có thể phủ nhận các nguồn tài liệu cũ. Tương tự, sự biến động của luật pháp hay xu hướng trong chính trị và thời trang cũng khiến thông tin nhanh chóng bị lạc hậu. Do đó, người viết bắt buộc phải kiểm tra tính thời sự của nguồn tin, nhất là với những mảng có nhiều chuyển biến quan trọng trong thời gian qua. Trong y học, các nguồn mới hơn thường được ưu tiên.

Tuy nhiên, không phải cứ "mới" là tốt. Có những nguồn quá mới để đưa ngay lên Wikipedia, chẳng hạn như tin tức sốt dẻo (thường thiếu độ chuẩn xác so với tin đã qua kiểm chứng sau vài ngày) hoặc các nghiên cứu sơ khởi đi ngược lại quan điểm chung của giới chuyên môn. Với những trường hợp này, tốt nhất nên đợi thêm các nghiên cứu lặp lại kết quả, hoặc chờ các bài đánh giá độc lập xác nhận phương pháp và độ tin cậy của thông tin đó.

Nguồn ở bất kỳ thời điểm nào cũng có thể chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa thời sự, do đó cần được sử dụng và cân bằng thông tin một cách cẩn trọng trong quá trình biên tập.

Được nguồn khác sử dụng

Viết tắt

• WP:UBO
• WP:USEBYOTHERS
• WP:DNKSD

Để xác định uy tín của một nguồn tin, cách đơn giản nhất là "thẩm định chéo" qua góc nhìn của các nguồn tin cậy khác. Một nguồn tin được cộng đồng chuyên môn trích dẫn thường xuyên và nhất quán chính là bảo chứng rõ nhất cho giá trị tin cậy của nó. Ngược lại, nếu một nguồn thường xuyên bị giới chuyên gia nghi ngờ hoặc chỉ trích, độ tin cậy tất yếu sẽ thấp đi. Ví dụ: Một tờ báo thường xuyên được giới học giả dùng làm dẫn chứng mà không gặp phải phản biện nào thì có thể xem là nguồn uy tín trong lĩnh vực đó. Tuy nhiên, đừng chỉ dựa duy nhất vào việc nguồn được bên thứ ba dẫn lại. Bạn cần đối chiếu kỹ với các quy định của Wikipedia để tránh đưa vào bài những quan điểm gây tranh cãi hoặc các tuyên bố thiếu căn cứ từ nhóm thiểu số. Mục tiêu cốt lõi là đảm bảo bài viết luôn phản ánh đúng những góc nhìn khách quan, đã được công nhận rộng rãi.