Wikipedia:Nguồn đáng Tin Cậy

Đối với danh sách nguồn tham khảo thường dùng, xem Wikipedia:Danh sách nguồn đáng tin cậy. Đối với quy định của Wikipedia về nguồn đáng tin cậy, xem Wikipedia:Thông tin kiểm chứng được § Nguồn đáng tin cậy.

Trang này giải thích một hướng dẫn về nội dung của Wikipedia tiếng Việt. Đây là tiêu chuẩn đã được chấp thuận mà các thành viên nên cố gắng tuân theo. Vì có thể sẽ có những ngoại lệ, hãy áp dụng nó một cách có ý thức. Bất kỳ thay đổi nào liên quan đến nội dung này nên phản ánh sự đồng thuận. Nếu bạn hoài nghi về hướng dẫn nào đó, hãy thảo luận trước tại trang thảo luận.

Viết tắt WP:RS WP:NDTC

Tóm tắt trang này: Tất cả sách, bài báo, trang mạng hoặc các loại tài liệu nguồn khác được sử dụng cần phải đảm bảo độ tin cậy để làm căn cứ cho các tuyên bố được đưa ra trong bài viết. Nếu xảy ra mâu thuẫn, các thành viên phải giải thích rõ lý do lựa chọn và tin cậy vào nguồn đó.

Hướng dẫn Wikipedia
Danh sách hướng dẫn Danh sách quy định
Ứng xử
Giữ thiện ý Xung đột lợi ích Quyền biến mất Sửa đổi gây hại Đừng cắn người mới đến Đừng sửa đổi nhằm chứng minh quan điểm Quy tắc ứng xử Chơi trò luẩn quẩn với hệ thống Trang thành viên Hướng dẫn ứng xử khác Thảo luận Hướng dẫn trang thảo luận Chữ ký
Nội dung
Chú thích nguồn gốc Liên kết ngoài Nguồn đáng tin cậy y học Lý thuyết bên lề Nội dung không tự do Nội dung phản cảm Đừng chép nguyên văn Không tung tin vịt Nội dung vô nghĩa Hướng dẫn nội dung khác
Biên tập
Độ lớn bài viết Táo bạo Tóm lược sửa đổi Tính dễ hiểu Hướng dẫn biên tập khác Tổ chức thông tin Thể loại, danh sách, và bản mẫu điều hướng Thể loại Định hướng
Văn phong
Cẩm nang biên soạn nội dung danh sách bảng
Xóa
Quy trình xóa Giữ nhanh Hướng dẫn xóa cho bảo quản viên
Nội dung dự án
Trang dự án WikiProjects Bản mẫu Trang thành viên Userbox Viết tắt Trang con
Khác
Quy ước đặt tên Độ nổi bật
x t s

Wikipedia tiếng Việt là một bách khoa toàn thư trực tuyến mở, hoạt động dựa trên nguyên tắc "nói có sách, mách có chứng". Vì vậy, các bài viết phải dựa trên những nguồn đáng tin cậy, độc lập và đã được xuất bản, đồng thời phản ánh đầy đủ các quan điểm đa số cũng như các quan điểm thiểu số quan trọng đã xuất hiện trong các nguồn đó (xem Wikipedia:Thái độ trung lập). Nếu một chủ đề không có nguồn đáng tin cậy nào đề cập thì Wikipedia sẽ không có bài viết về chủ đề đó.

Trang hướng dẫn này trình bày về mức độ tin cậy của các loại nguồn khác nhau. Quy định Wikipedia:Thông tin kiểm chứng được yêu cầu mọi khẳng định có khả năng bị nghi ngờ, đang bị nghi ngờ, cũng như mọi đoạn trích nguyên văn đều phải có chú thích nguồn đặt trực tiếp trong bài. Quy định này được áp dụng nghiêm ngặt cho toàn bộ nội dung trong không gian chính (bao gồm bài viết, danh sách và các phần của bài viết), không có ngoại lệ, đặc biệt là đối với tiểu sử người đang sống:

Mọi nội dung gây tranh cãi về người đang sống (hoặc trong một số trường hợp là người mới qua đời) nếu không có nguồn, hoặc chỉ dựa trên nguồn yếu, dù mang tính tiêu cực, tích cực, trung lập hay chỉ đơn thuần là đáng ngờ, đều phải bị xóa ngay lập tức mà không cần thảo luận.

Trong trường hợp có mâu thuẫn giữa hướng dẫn này và các quy định về nguồn gốc hoặc ghi công, các quy định sẽ được ưu tiên áp dụng và các thành viên cần tự tìm cách giải quyết mâu thuẫn đó. Các quy định liên quan khác về nguồn gốc gồm Wikipedia:Không đăng nghiên cứu chưa công bố và Wikipedia:Tiểu sử người đang sống.

Tổng quan

Viết tắt

• WP:REPUTABLE
• WP:UYTIN

Các bài viết trên Wikipedia tiếng Việt phải dựa trên những nguồn đã được xuất bản, độc lập và đáng tin cậy, có uy tín trong việc kiểm chứng thông tin và đảm bảo độ chính xác của dữ kiện. Thành viên chỉ được trình bày các phân tích, quan điểm và ý kiến đã được công bố bởi những tác giả hoặc tổ chức đáng tin cậy, không được tự suy luận hay đúc kết quan điểm cá nhân. Những ví dụ được nêu trong hướng dẫn này chỉ minh họa cho một số loại nguồn và các vấn đề thường gặp liên quan đến độ tin cậy của nguồn. Đây không phải là danh sách đầy đủ. Việc lựa chọn và chú thích nguồn phù hợp luôn phụ thuộc vào chủ đề, ngữ cảnh, hiểu biết chung và khả năng phán đoán biên tập. Đánh giá nguồn là một phần không thể thiếu trong quá trình biên tập bài viết.

Một lưu ý quan trọng là độ tin cậy của nguồn không mang tính tuyệt đối mà tồn tại theo nhiều mức độ khác nhau. Không có nguồn nào "luôn luôn đáng tin cậy" hoặc "luôn luôn không đáng tin cậy" cho mọi chủ đề và ngữ cảnh. Với mỗi tuyên bố cụ thể, sẽ có những nguồn phù hợp hơn các nguồn khác (theo cách gọi của Wikipedia là nguồn "mạnh" hay "yếu" hơn). Thành viên cần sử dụng khả năng phán đoán của mình để xác định nguồn nào là phù hợp cho từng thông tin cụ thể.

Định nghĩa nguồn

Viết tắt

• WP:SOURCEDEF
• WP:DNNGUON

Nói một cách đơn giản, nguồn là nơi xuất phát của một tuyên bố trong bài viết, chẳng hạn như một cuốn sách, bài báo hoặc trang web. Một nguồn có thể đáng tin cậy hoặc không đáng tin cậy tùy theo chủ đề và phạm vi thông tin mà nó được dùng để kiểm chứng. Một số loại nguồn, như tài liệu chưa công bố hoặc trải nghiệm cá nhân của thành viên, không được chấp nhận trên Wikipedia.

Trong quá trình dẫn nguồn, thuật ngữ "nguồn" trên Wikipedia có thể được hiểu theo ba nghĩa khác nhau:

• Bản thân tác phẩm (ví dụ: bài báo, cuốn sách);
• Người tạo ra tác phẩm (tác giả, nhà báo);
• Nhà xuất bản hoặc đơn vị phát hành tác phẩm (ví dụ: Random House, Đại học Cambridge, Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam).

Bất kỳ yếu tố nào trong ba yếu tố trên đều có thể ảnh hưởng đến độ tin cậy của nguồn. Một nguồn được coi là đáng tin cậy khi có quy trình xuất bản đáng tin cậy, khi tác giả có thẩm quyền liên quan đến chủ đề, hoặc khi đáp ứng cả hai điều kiện này. Các tiêu chí đó phải có thể kiểm chứng và thuyết phục được những người khác.

Định nghĩa đã xuất bản

Viết tắt

• WP:PUBLISHED
• WP:DNXUATBAN

Trên Wikipedia, "đã xuất bản" được hiểu là bất kỳ nguồn nào đã được công khai cho công chúng dưới một hình thức cụ thể, chẳng hạn như tài liệu văn bản in ấn truyền thống hoặc tài liệu trực tuyến. Các tài liệu âm thanh, video và đa phương tiện đã được ghi lại, phát sóng, phân phối hoặc lưu trữ bởi một tổ chức uy tín cũng có thể đáp ứng tiêu chí của nguồn đáng tin cậy. Tương tự như văn bản, các phương tiện nghe nhìn phải được sản xuất bởi nguồn có uy tín.

Ngoài ra, thành viên cần đảm bảo rằng bản sao của tài liệu đã xuất bản đó có thể tiếp cận được. Nguồn không nhất thiết phải có trên Internet, miễn là công chúng có khả năng tra cứu bằng một hình thức nào đó (ví dụ: sách giấy chưa được số hóa, hoặc video lưu trữ trong thư viện hay kho tư liệu của một đài truyền hình).

Ngữ cảnh, chủ đề và xuất xứ

Viết tắt

• WP:CONTEXTMATTERS
• WP:RSCONTEXT
• WP:NGUCANHNGUON
• WP:CHUDENGUON
• WP:XUATXUNGUON

Độ tin cậy của một nguồn luôn phụ thuộc vào ngữ cảnh và chủ đề cụ thể, chẳng hạn như một nguồn thường đáng tin cậy cho lĩnh vực giải trí nhưng không đáng tin cậy cho chính trị. Mỗi nguồn cần được xem xét cẩn thận để đánh giá xem nó có phù hợp và đủ đáng tin cậy cho tuyên bố đang được đưa ra trong bài viết hay không. Thông thường, một ấn phẩm có càng nhiều khâu kiểm tra dữ kiện, xem xét pháp lý và biên tập nội dung thì mức độ đáng tin cậy càng cao.

Dù nguồn tin có uy tín đến đâu, nếu thông tin đó chỉ được nhắc đến sơ sài hoặc nằm ngoài nội dung chính của ấn phẩm thì vẫn không nên sử dụng. Chẳng hạn, không nên dùng các nhận định về xã hội trong một tài liệu chuyên ngành y khoa. Người viết nên ưu tiên những nguồn trực diện với chủ đề đang bàn luận. Lấy ví dụ: trang web của một nhà xuất bản là nguồn tin cậy để kiểm chứng tên tác giả hay ngày phát hành, nhưng chưa chắc đã là nguồn phù hợp để trích dẫn các đánh giá về giá trị nghệ thuật hay thương mại của tác phẩm đó.

Độ tin cậy của nguồn cũng phụ thuộc vào xuất xứ công bố. Chẳng hạn, một ấn phẩm xuất bản tại Việt Nam thường đáng tin cậy hơn khi dùng để kiểm chứng các dữ kiện liên quan đến Việt Nam, nhưng có thể kém phù hợp hơn khi dùng cho các vấn đề ở quốc gia khác.[1]

Thời gian

Viết tắt

• WP:AGE MATTERS
• WP:THOIGIANNGUON

Trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là khoa học và học thuật, kiến thức luôn được cập nhật liên tục. Những phát hiện hay lý thuyết mới hoàn toàn có thể phủ nhận các nguồn tài liệu cũ. Tương tự, sự biến động của luật pháp hay xu hướng trong chính trị và thời trang cũng khiến thông tin nhanh chóng bị lạc hậu. Do đó, người viết bắt buộc phải kiểm tra tính thời sự của nguồn tin, nhất là với những mảng có nhiều chuyển biến quan trọng trong thời gian qua. Trong y học, các nguồn mới hơn thường được ưu tiên.

Tuy nhiên, không phải cứ "mới" là tốt. Có những nguồn quá mới để đưa ngay lên Wikipedia, chẳng hạn như tin tức sốt dẻo (thường thiếu độ chuẩn xác so với tin đã qua kiểm chứng sau vài ngày) hoặc các nghiên cứu sơ khởi đi ngược lại quan điểm chung của giới chuyên môn. Với những trường hợp này, tốt nhất nên đợi thêm các nghiên cứu lặp lại kết quả, hoặc chờ các bài đánh giá độc lập xác nhận phương pháp và độ tin cậy của thông tin đó.

Nguồn ở bất kỳ thời điểm nào cũng có thể chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa thời sự, do đó cần được sử dụng và cân bằng thông tin một cách cẩn trọng trong quá trình biên tập.

Được nguồn khác sử dụng

Viết tắt

• WP:UBO
• WP:USEBYOTHERS
• WP:DNKSD

Để xác định uy tín của một nguồn tin, cách đơn giản nhất là "thẩm định chéo" qua góc nhìn của các nguồn tin cậy khác. Một nguồn tin được cộng đồng chuyên môn trích dẫn thường xuyên và nhất quán chính là bảo chứng rõ nhất cho giá trị tin cậy của nó. Ngược lại, nếu một nguồn thường xuyên bị giới chuyên gia nghi ngờ hoặc chỉ trích, độ tin cậy tất yếu sẽ thấp đi. Ví dụ: Một tờ báo thường xuyên được giới học giả dùng làm dẫn chứng mà không gặp phải phản biện nào thì có thể xem là nguồn uy tín trong lĩnh vực đó. Tuy nhiên, đừng chỉ dựa duy nhất vào việc nguồn được bên thứ ba dẫn lại. Bạn cần đối chiếu kỹ với các quy định của Wikipedia để tránh đưa vào bài những quan điểm gây tranh cãi hoặc các tuyên bố thiếu căn cứ từ nhóm thiểu số. Mục tiêu cốt lõi là đảm bảo bài viết luôn phản ánh đúng những góc nhìn khách quan, đã được công nhận rộng rãi.

Loại nguồn

Viết tắt

• WP:SOURCETYPES
• WP:LOAINGUON

Xem thêm thông tin: Wikipedia:Thông tin kiểm chứng được § Nguồn đáng tin cậy

Phần lớn nội dung trên Wikipedia bám sát các nguồn tư liệu học thuật. Trong đó, nguồn uy tín nhất thường là các công trình đã qua bình duyệt, chuyên khảo nghiên cứu hoặc giáo trình đại học. Tuy nhiên, người viết cần tỉnh táo vì kiến thức học thuật không đứng yên: có những tài liệu nay đã lỗi thời, bị thay thế bởi giả thuyết mới, hoặc chứa đựng quan điểm gây tranh cãi và không được giới khoa học chính thống thừa nhận. Do đó, hãy ưu tiên dẫn nguồn theo quan điểm đồng thuận mới nhất của giới chuyên môn. Ngoài ra, bạn vẫn có thể dùng các nguồn phi học thuật đáng tin cậy (như báo chí chính thống chất lượng cao) để đối soát thông tin. Việc chọn nguồn nào sẽ tùy vào ngữ cảnh cụ thể của từng bài. Trường hợp các nguồn có quan điểm trái chiều thì bài viết phải nêu rõ từng luồng ý kiến và trích dẫn nguồn gốc cụ thể ngay trong nội dung.

Hàn lâm

Viết tắt

• WP:SCHOLARSHIP
• WP:HANLAM

• Ưu tiên nguồn thứ cấp: Các bài viết cần ưu tiên sử dụng càng nhiều nguồn thứ cấp càng tốt. Những tài liệu như bài tổng quan, chuyên khảo hoặc sách giáo khoa thường có giá trị cao hơn một nghiên cứu sơ cấp riêng lẻ. Khi phải lệ thuộc vào việc sử dụng nguồn sơ cấp do không có nguồn thứ cấp cần thiết, thành viên Wikipedia cần đặc biệt cẩn trọng và tuyệt đối không được tự ý diễn giải nội dung nguồn sơ cấp theo ý chủ quan (vui lòng tham khảo quy định Wikipedia:Không đăng nghiên cứu chưa được công bố và Wikipedia:Thái độ trung lập).
• Nguồn học thuật đáng tin cậy: Các tài liệu học thuật như bài báo khoa học, sách chuyên khảo hoặc các công trình nghiên cứu được cộng đồng chuyên môn thẩm định sẽ được coi là đáng tin cậy, với điều kiện là phải được xuất bản bởi các nhà xuất bản giáo khoa uy tín hoặc đăng trên các tạp chí có quy trình bình duyệt (phản biện) nghiêm túc.

Viết tắt

• WP:THESIS
• WP:LUANAN
• WP:LUANVAN

• Luận án và đồ án: Luận án tiến sĩ đã hoàn thành và được xuất bản (thông qua hệ thống thư viện đại học hoặc các cơ sở dữ liệu như ProQuest) có thể sử dụng làm nguồn, nhưng phải cân nhắc kỹ lưỡng vì đây thường là nguồn sơ cấp. Mức độ bình duyệt của các luận án này rất khác nhau. Do đó, hãy ưu tiên các luận án đã được các chuyên gia trong ngành trích dẫn hoặc được các hội đồng độc lập đánh giá cao. Luận án đang viết chưa qua thẩm định thường không được coi là nguồn đáng tin cậy. Đối với luận văn thạc sĩ, nguồn này chỉ được chấp nhận nếu chứng minh được tầm ảnh hưởng đáng kể trong giới học thuật. Nếu sau này luận án được đăng tải lên sách chuyên khảo hoặc tạp chí bình duyệt thì các phiên bản xuất bản này luôn đáng tin cậy hơn bản gốc.
• Tầm ảnh hưởng qua chỉ số trích dẫn: Nguồn hàn lâm càng được trích dẫn nhiều thì càng uy tín. Bạn có thể xác định một công trình có thuộc dòng học thuật chính thống hay không bằng cách kiểm tra lượt trích dẫn trong các danh mục uy tín (như DOAJ). Những tác phẩm đăng trên các tạp chí nằm ngoài các cơ sở dữ liệu chuyên ngành lớn thường bị coi là thiếu tính kết nối với cộng đồng khoa học, song việc sử dụng chúng còn tùy vào ngữ cảnh cụ thể. Lưu ý rằng số lượng trích dẫn có thể không phản ánh đúng thực chất nếu tác giả lạm dụng việc tự trích dẫn chính mình.
• Các nghiên cứu đơn lẻ: Một nghiên cứu riêng lẻ thường chỉ mang tính chất thăm dò tạm thời và hoàn toàn có thể sửa chữa ở các bài nghiên cứu sâu hơn sau này. Nếu nghiên cứu đó là nguồn sơ cấp thì hãy tránh sử dụng nếu đã có các nguồn thứ cấp bao quát cùng nội dung. Độ tin cậy của các nghiên cứu đơn lẻ phụ thuộc chặt chẽ vào từng lĩnh vực. Cần tránh đưa ra những khẳng định nhấn mạnh quá mức dựa trên các nguồn này, đặc biệt là trong các lĩnh vực phức tạp như y học. Thay vào đó, hãy ưu tiên các nguồn thứ cấp như phân tích tổng hợp hoặc bài báo đánh giá để đảm bảo thông tin có góc nhìn tổng thể và chính xác hơn.
• Quan điểm cá nhân trong tạp chí: Cần cảnh giác với những tạp chí hoạt động với mục đích chính là cổ xúy cho một quan điểm nhất định. Việc một tạp chí tuyên bố có "bình duyệt" không đồng nghĩa với việc tạp chí đó có uy tín hoặc quy trình thẩm định của họ thực sự nghiêm túc. Những tạp chí thiếu sự công nhận của cộng đồng học thuật rộng lớn thì không được xem là nguồn đáng tin cậy, trừ khi để minh họa cho chính quan điểm của tổ chức đại diện cho tạp chí đó.
• Tạp chí dỏm: Đây là những tạp chí chất lượng kém, có quy trình phản biện chiếu lệ hoặc bỏ qua quy trình này để đổi lấy phí đăng bài từ tác giả. Một số tạp chí thậm chí còn đặt tên gây nhầm lẫn với các ấn phẩm danh tiếng khác. Vì thiếu phản biện nên các bài đăng trên tạp chí dỏm được xem là nguồn tự xuất bản. Để xác định uy tín, bạn nên kiểm tra xem ban biên tập có thuộc các đại học danh tiếng hay không và tạp chí có nằm trong danh mục trích dẫn uy tín không. Hãy cẩn trọng với các chỉ mục liệt kê tràn lan mọi ấn phẩm mà không có tiêu chuẩn lọc bài.
• Bản thảo: Các kho lưu trữ như arXiv, medRxiv, bioRxiv hay Zenodo chủ yếu chứa các tài liệu tự xuất bản chưa qua bình duyệt như bản thảo sơ bộ, ghi chú bài giảng hoặc các bài giải thích không chính thức. Các tài liệu này hiếm khi được coi là nguồn đáng tin cậy và tuyệt đối không được dùng cho các nội dung liên quan đến y học. Tuy nhiên, chúng có thể được sử dụng nếu đáp ứng các tiêu chuẩn về nguồn tự xuất bản, hoặc đóng vai trò là liên kết truy cập mở cho một bài báo đã được xuất bản chính thức trên một tạp chí uy tín sau đó.

Tổ chức báo chí

Viết tắt

• WP:NEWSORG
• WP:TOCHUCBAOCHI

Nội dung báo chí thường đan xen giữa dữ kiện khách quan và quan điểm cá nhân. Các cơ quan báo chí uy tín, có bề dày hoạt động thường là nguồn đáng tin cậy để xác thực sự kiện (dù đôi khi vẫn khó tránh khỏi sai sót). Ngược lại, thông tin từ các đơn vị ít tên tuổi thường có độ tin cậy thấp hơn. Phần lớn báo đài hiện nay đăng lại tin từ các thông tấn xã (như TTXVN, Reuters, Interfax, Agence France-Presse, UPI hoặc Associated Press). Đây mới là những đơn vị trực tiếp chịu trách nhiệm về nội dung. Khi dẫn nguồn, thành viên nên nêu rõ cả hãng thông tấn gốc lẫn tờ báo đăng lại.

• Với các chủ đề chuyên sâu, nên dùng nguồn nghiên cứu hoặc tài liệu phi học thuật chất lượng cao thay vì tin báo chí thông thường (đã đề cập phía trên). Các bài đăng lại thông cáo báo chí mà không chỉnh sửa chỉ được coi là nguồn sơ cấp để xác định quan điểm của tổ chức phát hành, không phải nguồn độc lập. Chỉ những bài phân tích độc lập của phóng viên chuyên trách mới có giá trị tham khảo cao hơn (cần ghi kèm tên tác giả).

• Blog của các tập đoàn truyền thông lớn vẫn có giá trị như một bài báo tiêu chuẩn. Có thể dẫn nguồn từ mạng xã hội chính thức của báo chí uy tín, nhưng ưu tiên dẫn link bài viết gốc trên website để đảm bảo tính lưu trữ.
• Một cơ quan báo chí uy tín phải có quy trình kiểm chứng chặt chẽ, thể hiện qua việc công khai đính chính sai sót và minh bạch về xung đột lợi ích.
• Tin giải trí, đời tư nghệ sĩ thường kém tin cậy hơn tin thời sự chính luận do tiêu chuẩn kiểm chứng lỏng lẻo.
• Wikipedia không phải là nơi để đăng chuyện phiếm, hóng hớt, nhật ký hay tin đồn vô căn cứ. Tin đồn đa phần rất ít có giá trị bách khoa, chỉ được nhắc đến nếu bản thân nó tạo ra tác động dư luận lớn, bất kể thực hư.
• Cần cảnh giác trường hợp báo chí trích dẫn ngược lại Wikipedia. Tuyệt đối không dùng các bài báo này làm nguồn để xác thực cho chính Wikipedia.
• Việc quyết định một bản tin cụ thể có đủ độ tin cậy cho một khẳng định hay không cần phải được xem xét kỹ lưỡng theo từng trường hợp riêng biệt.
• Việc nhiều báo cùng đăng lại một bản tin của một hãng thông tấn không được tính là "nhiều nguồn độc lập".
• Các thông tin rò rỉ do báo chí đăng tải thường không được sử dụng trong bài viết trừ khi được một nguồn tin thứ ba đáng tin cậy báo cáo lại.

Báo chí địa phương

Viết tắt

• WP:BAODIAPHUONG

Các phương tiện truyền thông địa phương (báo, đài phát thanh, truyền hình cấp tỉnh/bang hoặc khu vực) thường là nguồn đáng tin cậy cao nhất cho các thông tin liên quan trực tiếp đến địa phương đó. Tuy nhiên, đối với các chủ đề quốc tế hoặc sự kiện nằm ngoài phạm vi đưa tin của địa phương, các nguồn này thường không có phóng viên thường trú và chỉ dịch thuật hoặc tổng hợp lại từ các hãng thông tấn lớn. Do nguy cơ sai lệch trong quá trình biên tập và dịch thuật (lỗi "tam sao thất bản") nên cần hạn chế tối đa sử dụng báo chí địa phương làm nguồn cho các nội dung quốc tế. Hãy tìm và trích dẫn nguồn gốc (hãng thông tấn, báo chí quốc gia/quốc tế) của thông tin đó. Quy định này không áp dụng cho các cơ quan báo chí cấp địa phương nhưng có quy mô hoạt động và uy tín tương đương báo chí quốc gia (ví dụ: các tờ báo lớn tại các trung tâm báo chí lớn).[1]

Bình luận, xã luận và ý kiến

Viết tắt

• WP:NEWSOPED
• WP:RSEDITORIAL
• WP:NGUONBINHLUAN
• WP:NGUONXALUAN
• WP:NGUONYKIEN

Các bài bình luận, phân tích hay xã luận (của ban biên tập hoặc chuyên gia) là nguồn sơ cấp. Chúng chỉ phản ánh quan điểm riêng của tác giả/tổ chức đó, không phải bằng chứng cho sự thật khách quan.

Khi trích dẫn loại nguồn này, hãy lấy uy tín của tác giả làm thước đo chính. Ý kiến từ các chuyên gia đầu ngành hoặc nhân vật có tầm ảnh hưởng sẽ có giá trị tham khảo cao hơn. Nếu một phát biểu mang tính quan điểm cá nhân, bạn phải nêu rõ tên tác giả ngay trong bài viết, tuyệt đối không trình bày như một sự thật hiển nhiên. Chú ý rằng các bài phê bình (sách, phim, nghệ thuật) thường là sự pha trộn giữa tóm tắt nội dung, nghiên cứu và nhận định chủ quan.

Trong bối cảnh quy trình biên tập của nhiều tờ báo còn lỏng lẻo và thiếu minh bạch về quy trình biên tập, cần đặc biệt lưu ý rằng ý kiến của chuyên gia trên mạng xã hội chỉ dùng để minh chứng cho chính quan điểm của họ, không được dùng làm căn cứ xác thực dữ kiện nếu thiếu các nguồn báo chí hoặc học thuật chính thống hỗ trợ kiểm chứng.

Các trang tổng hợp tin tức, thông tin điện tử

Viết tắt

• WP:NEWSAGG
• WP:USEORIGINALSOURCE
• WP:TONGHOPTINTUC
• WP:THONGTINDIENTU
• WP:SUDUNGNGUONGOC

Nhiều trang web hiện nay (như Báo Mới, MSN, Naver News và Yahoo News) hoạt động theo mô hình tổng hợp, chuyên đăng tải lại nội dung từ các hãng thông tấn, báo chí lớn hơn, blog hoặc tạp chí điện tử. Các nội dung này có thể được biên tập thủ công hoặc do AI tự động cóp nhặt. Về nguyên tắc dẫn nguồn, tương tự như việc đăng lại tin trên báo giấy, đơn vị sáng tạo nội dung gốc mới là bên chịu trách nhiệm về tính chính xác. Do đó, độ tin cậy của nguồn phải được đánh giá dựa trên ấn bản gốc. Hãy ưu tiên dùng liên kết url trực tiếp đến bài viết gốc. Chỉ sử dụng link trang tổng hợp nếu nguồn gốc đã bị hỏng và không có bản lưu trữ.

Nguồn từ nhà cung cấp và thương mại điện tử

Viết tắt

• WP:VENDOR
• WP:AFFILIATE
• WP:NHACUNGCAP
• WP:THUONGMAIDIENTU

Mặc dù quy định hạn chế liên kết đến các trang web thương mại, Wikipedia vẫn chấp nhận nguồn từ các sàn thương mại điện tử, hiệu sách hay dịch vụ nhạc trực tuyến để kiểm chứng các thông tin cơ bản như tiêu đề, ngày phát hành hoặc thời lượng. Dù vậy, bạn nên ưu tiên nguồn báo chí, học thuật và cần thay thế các liên kết thương mại này bằng nguồn phi thương mại đáng tin cậy ngay khi có thể.

Riêng với các bảng xếp hạng do nhà bán lẻ tự công bố (như danh sách bán chạy trên Amazon), Wikipedia thường từ chối sử dụng vì hai lý do:

1. Dữ liệu thường xuyên thay đổi, gây khó khăn cho việc đối chiếu lâu dài.
2. Nếu không có nguồn độc lập xác nhận tầm ảnh hưởng, các bảng xếp hạng tự thân này không đủ nổi bật để đưa vào bài viết.

Đặc biệt, tuyệt đối không sử dụng đánh giá hay nhận xét từ người mua hàng trên các trang thương mại điện tử làm nguồn dẫn, vì chúng không có giá trị về độ tin cậy.

Nguồn chứa quan điểm chủ quan

Viết tắt

• WP:BIASED
• WP:PARTISAN
• WP:BIASEDSOURCES
• WP:ACCORDINGTO
• WP:RSBIAS
• WP:THIENVI

Các bài viết trên Wikipedia bắt buộc phải giữ thái độ trung lập, nhưng các nguồn tham khảo thì không nhất thiết phải như vậy. Một nguồn tin đáng tin cậy không nhất thiết phải lúc nào cũng khách quan hay đa chiều. Thậm chí, những nguồn có quan điểm gay gắt đôi khi lại là tư liệu quý giá nhất để soi chiếu các góc cạnh khác nhau của một vấn đề.

Sự thiên kiến của nguồn tin thường bắt nguồn từ lập trường chính trị, lợi ích kinh tế, hay niềm tin tôn giáo và hệ tư tưởng. Tuy nhiên, một nguồn có định kiến vẫn có giá trị tham khảo nếu được đặt đúng ngữ cảnh. Điều quan trọng là các thành viên cần thẩm định xem nguồn đó có đáp ứng các tiêu chuẩn chung về độ tin cậy hay không: ví dụ như có quy trình biên tập chặt chẽ, có uy tín trong việc kiểm chứng dữ kiện và có tính độc lập với đối tượng được nhắc đến.

Với những nguồn mang tính chủ quan rõ rệt, thay vì loại bỏ, hãy trích dẫn một cách minh bạch ngay trong bài viết. Chẳng hạn: "Viết trên tờ The Washington Post, tác giả A nhận định..." hoặc "Nhà phê bình Roger Ebert cho rằng...". Mục tiêu cuối cùng là cung cấp đầy đủ thông tin một cách trung lập để độc giả tự đưa ra đánh giá khách quan nhất.

Nguồn đáng nghi và tự xuất bản

Nguồn đáng nghi

Viết tắt

• WP:QUESTIONABLE
• WP:QUESTIONED
• WP:NGUONDANGNGHI
• WP:DANGNGHI

Nguồn đáng nghi là những nguồn có uy tín thấp, thường xuyên dính tai tiếng trong việc xác thực thông tin. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ khâu kiểm duyệt lỏng lẻo hoặc do có xung đột lợi ích. Nhóm này bao gồm các trại nội dung (chuyên xào nấu bài viết, lấy số lượng đè bẹp chất lượng, giật tít câu view để tối ưu SEO), các trang tin cực đoan, mang tính quảng cáo, tuyên truyền, hoặc chỉ dựa trên tin đồn và cảm tính cá nhân. Tuyệt đối không dùng các nguồn này làm bằng chứng cho những phát ngôn gây tranh cãi về bên thứ ba (như cá nhân, tổ chức hay các thực thể ít tên tuổi). Nếu buộc phải dùng, cần hạn chế tối đa và hết sức thận trọng.

Ngoài ra, hãy cảnh giác với những nguồn tin "trông có vẻ" chuyên nghiệp nhưng thực chất lại yếu kém về khâu kiểm chứng. Chẳng hạn, một số tạp chí học thuật có vẻ ngoài rất uy tín nhưng thực tế lại là loại kém chất lượng, hoạt động theo kiểu trả tiền để được đăng bài và có quy trình thẩm định mờ ám.

Nội dung được tài trợ

Viết tắt

• WP:SPONSOR
• WP:SPONSORED
• WP:TAITRO
• WP:DUOCTAITRO

Nội dung tài trợ thực chất là một dạng quảng cáo trá hình, được trình bày dưới hình thức bài báo hoặc chuyên mục thông thường. Nội dung này có thể do bên mua quảng cáo trực tiếp biên soạn hoặc thuê người nổi tiếng (KOL/Influencer) sản xuất. Trong nghiệp vụ kiểm chứng, các bài viết này chỉ được coi là nguồn sơ cấp hoặc nguồn tự xuất bản, tuyệt đối không tính là một nguồn độc lập. Những đơn vị báo chí uy tín luôn minh định loại nội dung này bằng dòng tên tác giả hoặc lời miễn trừ trách nhiệm ở đầu bài. Ngược lại, những tờ báo mập mờ, không phân định rõ giữa bài viết chuyên môn của phóng viên và bài quảng cáo sẽ bị xếp vào nhóm nguồn đáng nghi.

Các hội nghị chuyên đề và phụ san của tạp chí khoa học thường bị đặt dấu hỏi về độ xác thực. Lý do là chúng thường được tài trợ bởi các doanh nghiệp có quyền lợi kinh tế sát sườn với kết quả nghiên cứu. Những ấn phẩm này thường nằm ngoài sự kiểm soát của ban biên tập tạp chí chính, thiếu quy trình bình duyệt khắt khe và thực chất chỉ là quảng cáo "đội lốt" học thuật. Do đó, cần tránh trích dẫn từ các phụ san không công khai minh bạch chính sách biên tập hoặc các xung đột lợi ích liên quan.

Người đọc có thể nhận diện bài viết thuộc phụ san qua các dấu hiệu như ký hiệu "S" đi kèm số trang hoặc chữ "Suppl." trong phần tham khảo. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng không phải phụ san nào cũng là nội dung quảng cáo; nhiều phụ san vẫn là nguồn tư liệu chính thống. Ngay cả khi được tài trợ, một phụ san cũng chưa chắc đã mất khách quan, ví dụ như trường hợp được tài trợ bởi các cơ quan y tế công cộng. Dẫu vậy, vì các nhóm lợi ích thường ẩn mình dưới danh nghĩa các tổ chức bình phong có tên gọi trung lập, nguyên tắc cốt lõi là luôn phải truy vết đến tận cùng nguồn tiền tài trợ thực sự.

Nguồn tự xuất bản (trực tuyến và giấy)

Viết tắt

• WP:RSSELF
• WP:RS/SPS
• WP:NDTC/TXB

Trang chi tiết: Wikipedia:Thông tin kiểm chứng được § Nguồn tự xuất bản

Ngày nay, bất kỳ ai cũng có thể tự lập website, xuất bản sách và tự nhận mình là chuyên gia. Do đó, Wikipedia thường không chấp nhận các nguồn tự xuất bản như: sách/bản tin tự in, trang cá nhân trên mạng xã hội, các dòng tweet hay bài đăng diễn đàn. Riêng trường hợp tác giả là một chuyên gia đã khẳng định được uy tín trong lĩnh vực liên quan (từng có công trình được các nhà xuất bản độc lập, danh tiếng phát hành) thì nguồn tự xuất bản của họ mới có thể được xem xét là đáng tin cậy. Tuy nhiên, tuyệt đối không dùng loại nguồn này để viết về tiểu sử người đang sống, kể cả khi tác giả là chuyên gia hay nhà văn nổi tiếng.

Nội dung do người dùng tải lên

Viết tắt

• WP:UGC
• WP:USERG
• WP:USERGENERATED
• WP:NGUOIDUNGTAORA
• WP:NGUOIDUNGTAILEN

Wikipedia không chấp nhận các website có nội dung chủ yếu do người dùng tải lên hoặc tự sáng tác. Nhóm này bao gồm: blog cá nhân/nhóm (ngoại trừ blog thuộc các tòa soạn báo chí), diễn đàn, mạng xã hội, trang người hâm mộ, các dịch vụ lưu trữ ảnh/video, cùng hầu hết các trang wiki hoặc nền tảng cộng tác trực tuyến.

Các nguồn thường không được chấp nhận điển hình: Ancestry.com, Discogs, Facebook, Famous Birthdays, Fandom, Find a Grave, Goodreads, IMDb, Instagram, Know Your Meme, Reddit, Snapchat, TikTok, Tumblr, TV Tropes, X (Twitter), WhoSampled, WordPress và Wikipedia (hoặc bất kỳ dự án nào của Wikimedia). Đối với thông tin từ tài khoản chính chủ đã xác minh của cá nhân/người nổi tiếng/tổ chức, vui lòng xem phần hướng dẫn bên dưới.

Các hệ thống tổng hợp kết quả đánh giá (như Rotten Tomatoes và Metacritic) chỉ có giá trị tham khảo khi họ tóm tắt ý kiến từ các chuyên gia. Riêng phần đánh giá, xếp hạng hoặc điểm số do người dùng bình chọn thì không được coi là nguồn đáng tin cậy.

Cuối cùng, hãy nhớ rằng liên kết nội bộ giữa các bài viết trên Wikipedia không phải là nguồn đáng tin cậy.

Nguồn tự xuất bản và đáng nghi để viết về chính đối tượng đó

Viết tắt

• WP:SELFSOURCE
• WP:TUDANNGUON
• WP:NGUONCHINHCHU

Bạn có thể dùng các nguồn tự xuất bản hoặc nguồn đáng nghi để làm thông tin tham khảo về chính chủ (đặc biệt là trong bài viết về chính họ). Trong trường hợp này, chủ thể không nhất thiết phải là chuyên gia có công trình công bố, miễn là thỏa mãn các điều kiện sau:

• Nội dung không mang tính quảng bá, tâng bốc, vụ lợi hay đưa ra những khẳng định quá mức bình thường.
• Không chứa thông tin về các cá nhân, tổ chức hay thực thể khác không liên quan.
• Không đưa ra các tuyên bố về những sự kiện không liên quan trực tiếp đến chủ thể.
• Không có cơ sở để nghi ngờ về nguồn gốc hay độ tin cậy của tài liệu.
• Không được dùng làm nguồn tư liệu chính cho bài viết. Bài viết trên Wikipedia không được lệ thuộc vào loại nguồn này mà phải ưu tiên các nguồn thứ cấp chất lượng.

Các quy định trên cũng áp dụng cho thông tin từ mạng xã hội như X (Twitter), Tumblr hay Facebook. Cần hạn chế tối đa việc sử dụng các nguồn này. Phần lớn nội dung bài viết phải được dẫn chứng từ các nguồn độc lập và thứ cấp thay vì chỉ dựa vào thông tin từ chính chủ.

Nguồn do trí tuệ nhân tạo tạo ra

Viết tắt

• WP:RSML
• WP:RSCHATGPT
• WP:NGUONAI
• WP:NGUONCHATGPT

Xem thêm: Wikipedia:Mô hình ngôn ngữ lớn và Wikipedia:Viết bài bằng mô hình ngôn ngữ lớn

Kể từ khi công nghệ AI bùng nổ vào đầu thập niên 2020, trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI), cụ thể là các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM), đã trở thành công cụ phổ biến để sản xuất nội dung thông qua học máy (ML). Đôi khi, chúng ta rất khó nhận biết hoặc phát hiện một đoạn văn bản có phải do máy tính viết ra hay không.

Thông thường, nội dung từ các chatbot AI (như ChatGPT hay Grokipedia) không có độ tin cậy cao. AI được huấn luyện dựa trên dữ liệu thu thập từ Internet (bao gồm cả Wikipedia), nên nó thường mắc phải các lỗi tương tự như nguồn tự xuất bản hoặc nội dung do người dùng tự tạo.

Đặc biệt, AI thường xuyên gặp tình trạng "ảo giác": chúng tự bịa ra thông tin sai lệch hoặc trích dẫn các nguồn nghe rất kêu nhưng thực tế không hề tồn tại. Ngay cả các cây bút chuyên nghiệp, phóng viên hay nhà khoa học cũng có thể vô tình trích dẫn nhầm các tài liệu giả mạo này, dẫn đến việc lan truyền "tin giả".

Mức độ đáng tin cậy trong các ngữ cảnh cụ thể

Tiểu sử người đang sống

Trang chi tiết: Wikipedia:Tiểu sử người đang sống § Nguồn tin cậy

Thành viên cần đặc biệt cẩn trọng khi viết về người đang sống. Mọi nội dung gây tranh cãi nhưng thiếu nguồn kiểm chứng hoặc dùng nguồn kém chất lượng phải được xóa bỏ ngay lập tức mà không cần chuyển qua trang thảo luận. Quy định này có hiệu lực trên toàn bộ không gian của Wikipedia, không chỉ giới hạn trong các bài viết.

Nguồn sơ cấp, thứ cấp và hạng ba

Viết tắt

• WP:RSPRIMARY
• WP:WPNOTRS
• WP:NGUONSOCAP
• WP:WPKHONGNDTC

Trang chi tiết: Wikipedia:Không đăng nghiên cứu chưa được công bố § Nguồn sơ cấp, thứ cấp và hạng ba

Wikipedia ưu tiên sử dụng các nguồn thứ cấp đáng tin cậy. Đây là những tài liệu tổng hợp, phân tích hoặc thảo luận về các thông tin đã được công bố trước đó.

Các nguồn hạng ba uy tín như sách giáo khoa đại cương, sách trình độ nhập môn, niên giám hay bách khoa toàn thư cũng có thể dùng làm nguồn tham khảo. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng dù Wikipedia là một nguồn hạng ba nhưng bản thân nó không có quy trình kiểm chứng thông tin tuyệt đối. Vì vậy, không được dùng bài viết trên Wikipedia (hoặc các trang sao chép lại nó) để làm nguồn, trừ khi chính bài viết đó là đối tượng được nói đến.

Cần được cẩn trọng khi nguồn sơ cấp. Dù đôi khi loại nguồn này rất hữu ích và chính xác nhưng bạn vẫn nên thận trọng để tránh rơi vào lỗi suy diễn linh tinh và rút ra "nghiên cứu chưa công bố". Nếu một sự kiện đã có nguồn thứ cấp nhắc đến thì hãy ưu tiên dùng nguồn đó thay vì nguồn sơ cấp. Tuyệt đối không xây dựng bài viết với nội dung chỉ dựa trên nguồn sơ cấp. Mọi phân tích, đánh giá hay tổng hợp dữ liệu từ nguồn sơ cấp đều phải dẫn từ một nguồn thứ cấp thay vì là nhận định cá nhân của người viết.

Tuyên bố y tế

Viết tắt

• WP:RS/MC
• WP:NDTC/YTE

Trang chi tiết: Wikipedia:Nguồn đáng tin cậy (y học)

Nguồn lý tưởng nhất cho các thông tin y sinh là các bài tổng quan hệ thống từ những nguồn độc lập và uy tín: tạp chí học thuật y khoa danh tiếng, sách giáo khoa chuyên ngành của các chuyên gia đầu ngành, hoặc hướng dẫn lâm sàng từ các tổ chức y tế quốc gia và quốc tế. Mọi thông tin y khoa phải dựa trên các nguồn đã công bố, đảm bảo tính độc lập và phản ánh đúng kiến thức y học hiện đại.

Giả thuyết bên lề và quan điểm thiểu số

Xem thêm: Wikipedia:Giả thuyết bên lề

Khi quyết định đưa vào hay loại bỏ giả thuyết bên lề, thành viên cần cân đối giữa các nguồn tư liệu. Đối với một chủ đề nổi tiếng đã có nhiều nghiên cứu chuyên sâu được bình duyệt, chúng ta không nên đưa vào đó những giả thuyết bên lề nghe có vẻ liên quan nhưng thực chất chỉ dựa trên các tài liệu mơ hồ, thiếu sự kiểm định chuyên môn. Cần hiểu rằng sự cân bằng này có nghĩa là: một số giả thuyết bên lề chỉ có thể tìm thấy dữ liệu hoặc ý kiến chỉ trích trên những nguồn đáng tin cậy nằm ngoài hệ thống tạp chí khoa học chính thống mà Wikipedia thường ưu tiên.

Trong trường hợp bài viết tập trung trực tiếp vào một chủ đề bên lề, vốn chủ yếu được những người không chuyên hoặc qua các ấn phẩm tự xuất bản bàn tán, thì các nội dung phê bình thuyết đó cũng không nhất thiết phải xuất hiện trên các tạp chí hàn lâm mới được coi là đáng tin cậy. Ví dụ: Một bài viết về các thuyết âm mưu quanh việc đổ bộ lên Mặt Trăng có thể trích dẫn tư liệu từ các trang web, phim ảnh, chương trình truyền hình hoặc sách báo có uy tín dù chúng không qua bình duyệt. Theo nguyên tắc cân bằng, các ý kiến phản bác lại những thuyết này cũng có thể được thu thập từ những nguồn tương đương như vậy. Dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào thì mọi quan điểm trình bày trong bài viết đều phải sử dụng nguồn đáng tin cậy. Mọi thông tin vẫn phải tuân thủ nghiêm ngặt quy định về tính kiểm chứng được và tiểu sử người đang sống.

Trích dẫn

Viết tắt

• WP:RS/QUOTE
• WP:NDTC/TRICHDAN

Bắt buộc phải trích dẫn chính xác nội dung tài liệu, đặc biệt là trích dẫn lời nói của người đang sống. Tốt nhất, bạn nên lấy nội dung từ chính nguồn gốc của câu nói đó. Nếu không thể tiếp cận nguồn gốc thì hãy dùng một nguồn thứ cấp uy tín (ưu tiên nguồn có dẫn lại bản gốc). Dù lấy từ đâu, bạn cũng phải ghi rõ nguồn thực sự mà bạn đã tham khảo.

Hãy cảnh giác với các nguồn có tính thiên kiến (đảng phái) vì họ có thể trích dẫn sai hoặc cắt xén ngữ cảnh. Đối với trường hợp này, hãy tìm cách đối chiếu với một nguồn trung lập khác. Lưu ý rằng mọi diễn giải về câu trích dẫn đều phải dựa trên nguồn thứ cấp, không phải suy luận cá nhân.

Đồng thuận học thuật

Viết tắt

• WP:RS/AC
• WP:NDTC/DTHT

Nếu muốn khẳng định một quan điểm được số đông các nhà khoa học/học giả ủng hộ thì bạn phải có nguồn đáng tin cậy xác nhận trực tiếp điều đó. Nếu không có nguồn khẳng định chung thì hãy ghi rõ đó là ý kiến cá nhân của ai. Thành viên không được tự tổng hợp các tài liệu lẻ tẻ để đưa ra một kết luận bao quát về sự đồng thuận. Các bài điểm báo hoặc bài đánh giá trên tạp chí chuyên ngành là nguồn tốt nhất để xác định đâu là quan điểm chung của giới học thuật.

Các tuyên bố quan điểm

Viết tắt

• WP:RSOPINION
• WP:NEWSOPINION
• WP:NGUONQUANDIEM
• WP:QUANDIEMTINTUC

Nhiều nguồn chỉ đáng tin cậy khi dùng để dẫn lại quan điểm của tác giả chứ không thể dùng làm bằng chứng cho một sự thật khách quan. Ví dụ, với một bài bình luận trên báo lớn, hãy viết rõ là: "Ông A cho rằng...". Cách hành văn này giúp người đọc hiểu rõ đây là quan điểm cá nhân. Ngoại lệ quan trọng là tuyệt đối không dùng sách tự xuất bản, blog, diễn đàn, Twitter/X... làm nguồn cho thông tin về người đang sống, trừ khi chính người đó viết hoặc đăng tải chúng.

Tin tức nóng hổi

Viết tắt

• WP:RSBREAKING
• WP:NGUONTINNONG

Xem thêm: Wikipedia:Độ nổi bật (sự kiện)

Tin tức nóng hổi sốt dẻo thường đi kèm với sai sót. Wikipedia là bách khoa toàn thư điện tử tuy được cập nhật nhanh chóng nhưng không phải là một tờ báo. Thay vì vội vàng lan truyền những tin đồn chưa kiểm chứng, tốt nhất hãy đợi 1-2 ngày để báo chí có thời gian xác minh và các cơ quan chức năng đưa ra thông báo chính thức.

Để tránh sai lệch, hãy tuân theo các nguyên tắc: không tin tưởng nguồn ẩn danh; đối chiếu nhiều nguồn độc lập; ưu tiên lời kể nhân chứng đã được xác minh; và cảnh giác với các trò lừa bịp. Đặc biệt trong các vụ xả súng, cần thận trọng với những tin báo sớm về "đồng phạm" hay "đe dọa đánh bom" thường thấy lúc hỗn loạn. Khi viết về sự kiện đang diễn ra, hãy tránh ngả theo hướng thời sự khi chỉ tập trung vào cái mới nhất mà quên mất cái quan trọng nhất và mang tính góc nhìn lịch sử. Các bản tin ban đầu cần được thay thế bằng các bài phân tích sâu hơn ngay khi có thể. Hãy nhớ rằng tin nóng luôn là nguồn sơ cấp và cần được xử lý cực kỳ cẩn thận.

Riêng về y tế và khoa học, hãy cảnh giác với những "đột phá" mới chỉ xuất hiện trên thông cáo báo chí mà chưa có chuyên gia độc lập nào phản biện. Luôn ưu tiên các báo cáo có cái nhìn đa chiều (nêu cả lợi ích và tác dụng phụ) và tỉnh táo trước những thông tin thổi phồng bệnh tật để gây hoang mang. Đừng quá kỳ vọng vào các loại thuốc "đang chờ FDA duyệt" hay "đã được thử nghiệm hiệu quả lên chuột", vì phần lớn các sáng chế này sẽ thất bại đối với một sinh vật có hệ sinh học phức tạp như con người hoặc phải mất hàng thập kỷ mới có thể thương mại hóa.

Tiêu đề

Viết tắt

• WP:HEADLINES
• WP:RSHEADLINES
• WP:TIEUDENGUON

Tiêu đề (bao gồm nhan đề phụ) không được coi là thông tin đáng tin cậy, kể cả đến từ nguồn đáng tin cậy. Bạn chỉ nên trích dẫn thông tin nếu nó được xác nhận ở phần nội dung bài viết. Các tác giả ngày nay thường xuyên đặt tiêu đề bằng những từ khóa theo hướng giật gân, câu khách nên thường thiếu ngữ cảnh hoặc bị cường điệu hóa so với nội dung thực tế mà tác giả đó đã viết.

Nguồn tránh dùng

Viết tắt

• WP:RSDEPRECATED
• WP:TRANHDUNG

Trang chi tiết: Wikipedia:Nguồn tránh dùng Xem thêm: Wikipedia:Danh sách nguồn đáng tin cậy, en:Wikipedia:Reliable sources/Perennial sources, và Đặc biệt:CommunityConfiguration/BlockedDomain

Nguồn tránh dùng là nguồn không nên dùng khi chưa thông qua đồng thuận trong trường hợp cụ thể (thường trải qua thảo luận cộng đồng). Đây là những nguồn có lịch sử thêu dệt nội dung, bịa đặt thông tin nghiêm trọng, không có uy tín trong việc kiểm chứng dữ kiện hoặc thường xuyên thúc đẩy các thuyết âm mưu vô căn cứ. Việc sử dụng tràn lan các nguồn thiếu uy tín gây ảnh hưởng trực tiếp đến độ uy tín của Wikipedia.

Không dùng các nguồn này để chứng minh cho các sự thật khách quan. Dù vẫn có những ngoại lệ khi cần thảo luận về chính quan điểm của nguồn đó nhưng trường hợp này hiếm khi phù hợp nếu nằm ngoài bài viết về bản thân nguồn tin. Nếu cần dẫn lại quan điểm của chính nguồn đó thì hãy ưu tiên sử dụng các nguồn thứ cấp độc lập và đáng tin cậy hơn để nhận xét. Việc trích dẫn trực tiếp từ các nguồn "tai tiếng" này mà không có sự kiểm chứng từ bên thứ ba đáng tin cậy có thể sẽ vô tình nhấn mạnh quá mức các quan điểm thiểu số.

Ngoài ra, một số nguồn bị liệt vào danh sách đen và bị cấm hoàn toàn. Đây thường là các trang tin giả do nhà nước bảo trợ hoặc các "trang trại troll" chuyên tán phát thông tin lừa đảo. Trong một số phạm vi hẹp cụ thể, các nguồn thuộc danh sách đen vẫn có thể được xem xét đưa vào danh sách trắng để sử dụng cục bộ.

Ghi chú

1. ^ a b Theo kết quả thảo luận cộng đồng về vấn đề nguồn tiếng Việt dùng cho chủ đề nước ngoài.

Xem thêm

• Wikipedia:Chú thích nguồn gốc – hướng dẫn chung về cách dẫn nguồn tham khảo trong bài viết
• Trợ giúp:Cước chú – cách dùng mã wiki để viết các nguồn tham khảo vào bài
• Bản mẫu {{vc}} dùng để đánh dấu các nguồn có độ tin cậy đáng ngờ
• Kiểm tra các dữ kiện của bạn (giải thích bổ sung) (bằng tiếng Anh)
• Nguồn độc lập (giải thích bổ sung) (bằng tiếng Anh)
• Kiến thức phổ quát (trang thông tin) (bằng tiếng Anh)

Liên kết ngoài

• How to Read a Primary Source, Reading, Writing, and Researching for History: A Guide for College Students, Patrick Rael, 2004.
• How to Read a Secondary Source, Reading, Writing, and Researching for History: A Guide for College Students, Patrick Rael, 2004.

x t s Quy định và hướng dẫn chính
Năm cột trụ Những gì không phải là Wikipedia Bỏ qua mọi quy tắc
Nội dung	QĐ Thông tin kiểm chứng được Không đăng nghiên cứu chưa được công bố Thái độ trung lập Những gì không phải là Wikipedia Tiểu sử người đang sống Bản quyền Vi phạm bản quyền Quyền về hình ảnh Sử dụng hình ảnh Tên bài HD Độ nổi bật Chú thích nguồn gốc Nguồn đáng tin cậy Đừng chép nguyên văn bài bên ngoài Không tung tin vịt Nội dung vô nghĩa Liên kết ngoài
Quy tắc	QĐ Thái độ văn minh Đồng thuận Biên tập Quấy rối Phá hoại Bỏ qua mọi quy tắc Không tấn công cá nhân Sở hữu bài viết Bút chiến Giải quyết mâu thuẫn Tài khoản con rối Không đe dọa can thiệp pháp lý Bảo vệ trẻ em Công bố thông tin đóng góp được trả thù lao Quy chế biểu quyết Chống rối Bán khóa vô hạn bài viết bị phá hoại HD Giữ thiện ý Xung đột lợi ích Sửa đổi gây hại Đừng phá rối Wikipedia nhằm chứng minh một quan điểm Quy tắc ứng xử Không chơi trò luẩn quẩn với hệ thống Đừng cắn người mới đến Quyền biến mất Trang thảo luận Ký khi thảo luận
Xóa	QĐ Quy định xóa trang Biểu quyết xóa bài Biểu quyết xoá tập tin Biểu quyết đánh giá bài viết dịch thuật Bài viết chất lượng kém Tiêu chí xóa nhanh Điều phối viên
Thực thi	QĐ Bảo quản viên Cấm chỉ Cấm thành viên Khóa trang
Sửa đổi	HD Độ lớn bài viết Táo bạo Định hướng Ghi chú đầu trang Tính dễ hiểu Quy tắc Cẩm nang biên soạn Từ ngữ Ngày tháng và số Bố cục Danh sách Hình ảnh Phần mở đầu Khả năng tiếp cận Liên kết Nội dung phản cảm Phân loại Thể loại, danh sách, và bản mẫu tóm gọn Thể loại Bản mẫu
Nội dung dự án	HD Dự án Trang cá nhân Userbox Viết tắt Trang con
WMF	QĐ Điều khoản Sử dụng Danh sách quy định Quy định không gian thân thiện Quy định về giấy phép và bản quyền Quy định về quyền riêng tư Giá trị FAQ
Danh sách quy định và hướng dẫn QĐ Danh sách quy định HD Danh sách hướng dẫn Quy định và hướng dẫn

x t s Các trang trợ giúp của Wikipedia
Bàn giúp đỡ (hỏi đáp trực tiếp)
Giới thiệu	Nguyên lý (Quy định và hướng dẫn Những gì không phải là Wikipedia) Lời phủ nhận (Lời khuyên cho phụ huynh) Đề nghị cho ý kiến Đặt câu hỏi Liên lạc Ai viết Wikipedia? Lý do nên tạo tài khoản
Đóng gópvào Wikipedia	Hướng dẫn dành cho biên tập viên nhỏ tuổi Tránh những sai lầm phổ biến Ứng xử Bộ quy tắc giản lược ("Bỏ qua mọi quy tắc") Mẹo trong tuần Bài viết đầu tiên của bạn Phá hoại Soạn thảo trực quan
Sách hướng dẫn	Sửa đổi Định dạng Hình ảnh Liên kết Quy định Đăng ký Nguồn gốc Trang thảo luận VisualEditor
Câu thường hỏi	Overview Administration Article subjects Categories Contributing Copyright Editing Forking IRC (live chat) Miscellaneous Organizations Problems Researching Readers Schools Technical
Mục lục	Trình đơn Điều hướng Tham gia Biên soạn Liên kết và tham khảo Ảnh và phương tiện Theo dõi Quy định và hướng dẫn Đặt câu hỏi Cộng đồng Wikipedia Tài nguyên và danh sách Thiết lập tài khoản Thông tin kỹ thuật Tất cả
Làm thế nàoWikipedia	Chống lại quyết định cấm Article deletion Sách Thể loại Citations/references (Referencing for beginners Văn phong Chú thích Cite errors References) Copyright Diff Sửa đổi (toolbar sửa đổi mâu thuẫn) Email confirmation Find sources Hình ảnh Cước chú Glossary Gõ tiếng Việt Image deletion Hộp thông tin Danh sách Linking (link color) Logging in Magic words Media Hợp nhất Mobile access Điều hướng Other languages Tên bài Đổi hướng Renaming pages Password Hồi sửa Tìm kiếm Section Talk pages Students URL Đóng góp của người dùng
Mã wiki	Mã wiki (học nhanh) Barcharts Calculations Characters Citation templates Columns HTML Khuông nhạc Nốt nhạc Sounds Bảng (introduction) Bản mẫu (documentation) Visual files Wiki tools
Bảng tin nhắn	Bảo quản viên (Chống phá hoại) Di chuyển trang Khóa/Mở khóa trang Thảo luận
Nhấn để nhờ giúp đỡ trên trang thảo luận của bạn và một tình nguyện viên sẽ ghé thăm.