Tiếng Hà Nhì - Wikipedia

Tiếng Hà Nhì
Hà Nhì tò (Việt Nam)Haqniqdoq (Trung Quốc)
Sử dụng tại	Miền Nam Trung Quốc, Việt Nam, Lào, Myanmar
Tổng số người nói	760.000
Dân tộc	Người Hà Nhì
Phân loại	Hán-Tạng (Tạng-Miến) Lô Lô–Miến Lô Lô Hà Nhì Tiếng Hà Nhì
Mã ngôn ngữ
ISO 639-3	hni
Glottolog	hani1248[1]

Tiếng Hà Nhì (Hà Nhì tò, Haqniqdoq hay xa31ɲi31; giản thể: 哈尼语; phồn thể: 哈尼語; bính âm: Hāníyǔ) là một ngôn ngữ Tạng-Miến thuộc nhóm ngôn ngữ Lô Lô, được người Hà Nhì ở Trung Quốc, Lào và Việt Nam sử dụng.[2][3]

Phân bố

[sửa | sửa mã nguồn]

Ở Trung Quốc, tiếng Hà Nhì hiện diện chủ yếu ở khu vực phía đông sông Mê Kông thuộc trung-nam tỉnh Vân Nam, chủ yếu ở Phổ Nhĩ và Hồng Hà. Tiếng Hà Nhì còn có mặt ở tỉnh Lai Châu và Lào Cai miền Tây Bắc Việt Nam và ở tỉnh Phongsaly của Lào.

Edmondson (2002) ghi nhận rằng tiếng Hà Nhì tại Việt Nam gồm hai phương ngữ riêng rẽ, một ở phía đông (huyện Mường Tè) và một ở phía tây (Phong Thổ, Bát Xát). Người Hà Nhì ở Việt Nam nói các phương ngữ khác nhau có thể hiểu lẫn nhau. Edmondson (2002) ghi nhận các phương ngữ Hà Nhì ở Việt Nam khác nhau chủ yếu ở từ vựng.

Âm vị học

[sửa | sửa mã nguồn]

Tiếng Hà Nhì có 3 thanh điệu chính và ba loại nguyên âm ngắn.

Phụ âm

[sửa | sửa mã nguồn] Phụ âm của phương ngữ Lục Xuân

Môi		Lợi		(Lợi-)ngạc cứng	Ngạc mềm
thường	vòm	thường	xuýt
Tắc/Tắc Xát	vô thanh	p	pʲ	t	ts	tɕ	k
	bật hơi	pʰ	pʰʲ	tʰ	tsʰ	tɕʰ	kʰ
	hữu thanh	b	bʲ	d	dz	dʑ	ɡ
Xát	vô thanh	f	s	ɕ	x
	hữu thanh	z	ɣ
Mũi		m	mʲ	n	ȵ	ŋ
Tiếp cận		l	j

Nguyên âm

[sửa | sửa mã nguồn]

Độ dài nguyên âm trong tiếng Hà Nhì cũng rất đặc biệt.[4]

Nguyên âm của phương ngữ Lục Xuân

Trước		Giữa	Sau
Đóng	i		ɯ	u
Vừa	e	ø	ɤ	o
	ɔ
Mở	a
Âm tiết tính	ɹ̩

Trước	Sau
Đôi	Đóng	ue
	Vừa	ie	iɤ	iɔ
	Mở	ia	ua

Chữ viết

[sửa | sửa mã nguồn]

Truyện dân gian của người Hà Nhì có nhắc đến một loại chữ viết cổ nhưng đã thất truyền khi người Hà Nhì di cư khỏi Tứ Xuyên. Ở Trung Quốc, người Hà Nhì ngày nay viết chữ Latinh với dạng chuẩn dựa trên phương ngữ Haya ở Lục Xuân thuộc Hồng Hà.

Ví dụ

[sửa | sửa mã nguồn]

Tiếng Hà Nhì	Tiếng Việt
Aqsol liq yoqdeivq yoqpyuq bo, meeqyaovq ssolnei colpyuq qiq kov dei. Davqtavcolssaq neenyuq bel neema meeq ya siq, laongaoq meilnaol nadul meil e gaq ssol hhyul hha bavqduv nia.	Tất cả mọi người sinh ra đều được tự do và bình đẳng về nhân phẩm và quyền lợi. Mọi con người đều được tạo hóa ban cho lý trí và lương tâm và cần phải đối xử với nhau trong tình anh em.

Xem thêm

[sửa | sửa mã nguồn]

• Nhóm ngôn ngữ Hà Nhì

Tham khảo

[sửa | sửa mã nguồn]

1. ^ Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, biên tập (2013). "Hani". Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
2. ^ Hani Lưu trữ ngày 4 tháng 3 năm 2016 tại Wayback Machine. Ethnologue, 18th ed., 2015. Truy cập 18/08/2015.
3. ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "Hani". Glottolog 3.1. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. Truy cập 12/12/2017.
4. ^ Li & Wang (1986), tr. 3–16.Lỗi sfnp: không có mục tiêu: CITEREFLiWang1986 (trợ giúp)

• Edmondson, Jerold A. 2002. "The Central and Southern Loloish Languages of Vietnam". Proceedings of the Twenty-Eighth Annual Meeting of the Berkeley Linguistics Society: Special Session on Tibeto-Burman and Southeast Asian Linguistics (2002), pp. 1–13.
• Li Yongsui [李永燧]. 1986. A sketch of the Hani language [哈尼语简志]. Beijing: Ethnic Publishing House [民族出版社].
• Tạ Văn Thông, Lê Đông. 2001. Tiếng Hà Nhì. Hà Nội: Nhà xuất bản văn hóa dân tộc.
• Yang Shihua [杨世华]; Bai Bibo [白碧波]. 2003. A study of the culture of the Hani people of Yuxi City [玉溪哈尼族文化研究]. Kunming: Yunnan Nationalities Press [云南民族出版社]. ISBN 7-5367-2652-X

Liên kết ngoài

[sửa | sửa mã nguồn] Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện về Tiếng Hà Nhì.

• Hani language recordings at GlobalRecordings.net
• (bằng tiếng Nhật) Hani–Japanese wordlist

x t s Ngôn ngữ tại Lào
Chính thức	Lào
Thiểu số	Nam Á Bahnar Alak Brâu Duan Halang Giẻ Jru' Juk Laven Lavi Nyaheun Oi Sapuan Sedang Su' Cơ Tu Bru Cheng Cơ Tu Kuy Tà Ôi Khơ Mú Khơ Mú Khuen Mal Mlabri Ơ Đu Phong Prai Xinh Mun Palaung Bit Kiorr Lamet Việt Arem Chứt Cuối Kri Maleng Thavưng Việt khác Khmer H'Mông-Miền H'Mông Ưu Miền Kim Môn Hán-Tạng Akeu Akha Bantang Cantan Cauho Cosao Hà Nhì La Hủ Phana Phunoi Piyo Sinsali Si La Hán Tai-Kadai Lào Khün Bắc Thái Nùng Phuan Saek Shan Thái Mạn Thái Đỏ Thái Đen Thái Trắng Thái Hàng Tổng (Tai Pao) Tai Khang Thái Na Lự Yang Yoy
Ngoại ngữ	Pháp Anh
Ký hiệu	Ngôn ngữ ký hiệu Lào

x t s Ngôn ngữ tại Việt Nam
Chính thức	Việt
Ngôn ngữbản địa	Nam Á Bắc Bahnar Brâu Co Hrê Giẻ Ca Tua Triêng Rơ Măm Xơ Đăng Hà Lăng Ca Dong Takua Mơ Nâm Sơ Rá Duan Ba Na Rơ Ngao Nam Bahnar M'Nông Xtiêng Mạ Cơ Ho Chơ Ro Katu Bru Cơ Tu Tà Ôi Pa Kô Phương Khơ Mú Khơ Mú Xinh Mun Ơ Đu Palaung Kháng Quảng Lâm Việt Arem Chứt Đan Lai Mã Lèng Mường Thổ Nguồn Việt Khác Khmer Mảng Nam Đảo Chăm Chu Ru Gia Rai Haroi Ê Đê Ra Glai H'Mông-Miền H'Mông H'Mông Mơ Piu Na-Miểu Pà Thẻn Miền Miền Ưu Miền Kim Miền Hán-Tạng Tạng-Miến Akha Cống Hà Nhì Xá Phó Khù Sung (La Hủ Đen) La Hủ Lô Lô Mantsi Phù Lá Si La Hán Quan thoại Quảng Đông Phúc Kiến Triều Châu Khách Gia Sán Dìu Tai-Kadai Thái Thái Đỏ Thái Đen Thái Mường Vạt Thái Trắng Tày Nhại Lự Lào Pa Dí Tày Đà Bắc (Phu Thái) Tày Tấc Tày Sa Pa Thái Hàng Tổng Tay Dọ Tày-Nùng Tày Nùng Thu Lao Tráng Lào Bóc Sán Chay Bố Y-Giáy Bố Y/Giáy Cao Lan Kra Nùng Vẻn (En) Cờ Lao La Chí La Ha Pu Péo Đồng-Thủy Thủy
Tiếng lai	Tiếng Tây bồi Vietlish
Ngoại ngữ	Tiếng Anh tại Việt Nam
Ký hiệu	Ngôn ngữ ký hiệu Việt Nam