Xung Quanh Cuốn “Từ điển Tiếng Việt Dành Cho Học Sinh

Cuốn­ "Từ điển Tiếng Việt dành cho học sinh" nói trên của tác giả Vũ Chất do Nhà xuất bản (NXB) Hồng Đức phát hành năm 2013, với số lượng 15 ngàn cuốn. Được biết, trước đó cũng cuốn sách này có một số nhà xuất bản đã in và phát hành với số lượng ít hơn, trong đó có NXB Trẻ.

Trong văn bản gửi báo chí chiều 15/10, NXB Trẻ cũng đã đề nghị Cục Xuất bản thu hồi các bản khác nhau của cuốn “Tự điển tiếng Việt dành cho học sinh” của tác giả Vũ Chất đang lưu hành trên thị trường, do "nội dung có quá nhiều điều cần phải thẩm định lại". Đồng thời đề nghị Thư viện Quốc gia loại cuốn sách khỏi kho lưu trữ.

Theo nguồn của NXB này, hiện có 5 bản khác nhau của cuốn “Từ điển Tiếng Việt dành cho học sinh”. Trong đó 4 bản gần nhất bao gồm: “Tự điển tiếng Việt dành cho học sinh” (2001, mang logo NXB Trẻ; “Từ điển tiếng Việt dùng cho học sinh” (2000, mang logo NXB Thanh Niên, nhà sách Thành Nghĩa phát hành); “Từ điển tiếng Việt” (mang logo NXB Văn hóa Thông tin); Từ điển tiếng Việt (mang logo NXB Hồng Đức). Còn bản lâu đời nhất của cuốn sách này là “Việt Nam tự điển” của Vũ Chất, NXB Hồng Dân, Giấy phép xuất số 579 BBT/PHNT ngày 20/2/1971. Nhưng theo tìm hiểu của NXB Trẻ, “Việt Nam tự điển” nhiều khả năng là sách sao chép và cắt bỏ một cách cẩu thả từ cuốn “Việt Nam tân tự điển” của tác giả Thanh Nghị năm 1967, một công trình học thuật có uy tín thời đó.

Như vậy là đã có ít nhất hàng vạn, hoặc cả triệu học sinh được giải nghĩa từ ngữ theo cách này. Và theo một cách nào đó, hàng triệu học sinh nói trên đã bị "đầu độc" bởi một cuốn sách "rởm" lưu hành nhiều năm nay trên thị trường.

Trao đổi với chúng tôi về vấn đề này, ông Nguyễn Minh Nhựt, Giám đốc NXB Trẻ khẳng định trong hồ sơ lưu trữ của họ và Thư viện Khoa học Tổng hợp TP HCM đều không hề thấy cuốn sách của Vũ Chất mang logo NXB Trẻ. Còn tại Thư viện Quốc gia, có một bản “Tự điển tiếng Việt dành cho học sinh” mang logo NXB Trẻ. Ông cũng khẳng định rằng, NXB không tự xuất bản, không liên kết với Thành Nghĩa hoặc bất kỳ với đối tác nào để thực hiện cuốn “Tự điển tiếng Việt dành cho học sinh” - tác giả Vũ Chất thời điểm năm 2001, và sau này. NXB cũng đã đề xuất thu hồi các ấn phẩm của cuốn “Tự điển tiếng Việt dành cho học sinh” của Vũ Chất (bao gồm cả ấn phẩm của các NXB khác), do "nội dung có quá nhiều điều cần phải thẩm định lại".

Khi được hỏi về suy nghĩ của mình khi đọc cuốn từ điển này, ông Nguyễn Minh Nhựt cũng khẳng định: "Với tư cách là độc giả và với tư cách một người làm xuất bản, tôi đã đọc và thấy cuốn sách có nhiều lỗi, cho dù tôi không phải là một chuyên gia, nên việc đề xuất thu hồi quyển sách này là một việc cấp thiết. Trách nhiệm của các đơn vị liên quan là câu chuyện phía sau vì chuyện đâu còn có đó".

Cuốn từ điển của tác giả Vũ Chất.

Không chỉ các bên liên quan bức xúc đến cuốn sách này, mà nhiều bậc phụ huynh cũng như các chuyên gia từ điển phẫn nộ bởi sự cẩu thả, vô trách nhiệm của người biên soạn, biên tập và xuất bản cuốn sách.

Anh Trần Vũ, nhà ở Võ Thị Sáu chia sẻ: “Tôi có con đang học lớp 5 và tôi vô cùng hoảng hốt khi đọc cuốn từ điển này. Đến tôi cũng không thể giải thích cho con kiểu như thế, nó cứ như một câu chuyện hài. Nếu các cháu học sinh đọc rồi hiểu như nghĩa cuốn từ điển kiểu như: "Bồ bịch" là bạn bè thân thích, "lấy" là cưới vợ cưới chồng, "tù trưởng" là người đứng đầu trông coi tội nhân… thì không biết vốn tiếng Việt của các con mai này trưởng thành nó sẽ ra thể thống gì?”.

Chị Thanh Dung ở Kim Liên cũng bức xúc: “Tôi cũng thường đi mua sách từ điển cho con, từ điển tiếng Việt, tiếng Anh, rồi Anh - Việt… mà cũng ít khi quan tâm đến nội dung bên trong, chỉ tin tưởng đọc tên các NXB, thấy có uy tín thì mua thôi, nhưng tôi không ngờ đến một cuốn từ điển là sách tra cứu lại cũng gặp những vấn đề bất cập đến vậy. Thực sự là bây giờ không biết tin ở sách nào nữa…

PGS.TS Lưu Khánh Thơ, một người làm nghiên cứu văn học đã chia sẻ: “Sách từ điển xưa nay vốn là sách công cụ, chứ không phải là sách sáng tác để mà "sáng tạo" ra kiểu giải thích ngây ngô, hài hước như vậy. Để làm một cuốn sách từ điển đòi hỏi phải có uy tín nghề nghiệp, học thuật mới dám đứng tên để như một xác tín. Một cuốn sách dành cho lứa tuổi học sinh lại càng phải chú trọng đến mọi vấn đề vì đây là lứa tuổi mới bắt đầu với một số ngôn ngữ mới, cách giải thích trong cuốn sách của Vũ Chất khiến cho học sinh sẽ có cách nhìn lệch lạc về tiếng Việt. Tôi cũng đã từng đưa con đi mua sách từ điển và cũng đã từng nhìn thấy cuốn sách của tác giả Vũ Chất, song vì cũng có hiểu biết về các tác giả sách nên với những cái tên lạ hoắc thế này tôi không bao giờ mua cho con”.

Có một nhà từ điển học khi biết về cuốn sách cũng thở dài não nuột mà rằng: đây là một cuốn từ điển không thể tha thứ về mặt dư luận, không tốt và không nên phổ biến bởi vì gây tác hại cho học sinh, làm cho tiếng Việt bị lệch chuẩn, trong khi đó, ngôn ngữ là một nét của văn hóa. Đấy là chưa kể đến việc giải nghĩa, giải thích trong cuốn này nó là một loại từ điển tối dịch và người biên soạn hoàn toàn không hiểu biết tí gì đến cái căn bản về vĩ mô và vi mô của việc biên soạn từ điển… Vậy mà tôi không hiểu bằng cách nào cuốn sách vẫn có thể được xuất bản và lưu hành trên thị trường nhiều năm nay”.

Còn GS.TS Nguyễn Như Ý một người có thâm niên và uy tín trong viện biên soạn từ điển đã chia sẻ: “Việc biên soạn một cuốn từ điển là công việc hết sức khó khăn phức tạp và nhọc nhằn. Muốn viết ra được một từ cũng phải tham khảo được nhiều cuốn từ điển đã xuất bản trước đó, cũng như các tài liệu mới trên báo chí và các phương tiện báo chí hiện hành để tìm ra được nghĩa chính xác của nó chứ không thể tùy tiện được

Chúng tôi xin được kết thúc bài viết với ý kiến của nhà thơ Vũ Quần Phương sau khi đọc cuốn "Từ điển tiếng Việt dành cho học sinh": sách từ điển vốn là một loại sách mẫu mực, là sách chuẩn nên phải có hội đồng thẩm định, biên tập, duyệt có chuyên môn khoa học cao và uy tín nghiệm thu. Cũng nên có một cơ chế là những NXB nào mới được in sách từ điển để đảm bảo về đầu ra đầu vào, và chỗ nào có sai phạm là biết ngay điểm mấu chốt của nó để có thể xử phạt nghiêm minh. Như vậy thì người dân mới yên tâm mà sử dụng. Chứ cái kiểu giải thích đại loại như "Biển hồ là biển và hồ", "Trai gái là trai và gái", "Cao xa là cao và xa", "Nắn bóp là nắn và bóp" hay kiểu "Bản thân là thân của mình", "Óc là chất trắng mềm ở trong sọ động vật" … là một kiểu từ điển "vô trách nhiệm", vô thưởng vô phạt, định nghĩa mà thực ra không định nghĩa gì và in ra thì rất nguy hiểm cho lứa tuổi học sinh. Đây là một cuốn sách đáng báo động cho những trường hợp sau.

Mà cũng có thể không chỉ một cuốn mà kiểm tra ra thì rất nhiều cuốn có sai phạm, những sự khôi hài không tưởng ấy đã nguy ngập lắm rồi và cần phải có chế tài cụ thể cho những sự chưa đúng ấy. Từ điển sai dẫn đến nhiều cái sai khác bởi nó là để tra cứu và cứ thế nó lưu truyền cái sai ấy đi mãi. Nó còn nặng hơn cả những liều thuốc độc bởi nó giết chết nguồn trong sáng tiếng Việt của nhiều thế hệ học sinh.

GS.TS khoa học Lý Toàn Thắng (nguyên Viện trưởng viện Ngôn ngữ học): “Những nhà khoa học chân chính và có lương tâm không ai làm vậy, họ sẽ lấy cái tên của mình để đảm bảo cho uy tín nghề nghiệp của mình. Đọc cuốn sách này, tôi thấy rằng, tác giả cần phải tự xấu hổ vì người này là một người có trình độ tiếng Việt kém, ẩu tả, thậm chí, nếu nói nặng hơn, là một người có vấn đề về mặt tri thức. Tôi thiết nghĩ, sẽ có cách nào đó tìm ra "chân dung" tác giả này và cần phải xử phạt nghiêm minh để có thể đảm bảo uy tín cho những người làm khoa học chân chính…”.

GS.TS Lý Toàn Thắng.

PGS-TS Phạm Hùng Việt (nguyên Viện trưởng Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam): “Tôi biết đến cuốn sách này từ năm 2001 và cùng với cuốn sách này là một số cuốn sách của NXB Thanh Hóa cuốn Từ điển Tiếng Việt dày cộp cả nghìn trang, mà với trình độ bình thường cũng đã thấy được những sai về kiến thức cơ bản. Chúng tôi cũng đã từng có phản hồi, từng có những bài viết, Cục Xuất bản cũng đã đình bản nhưng rồi sách đã in ra, vẫn bán lậu bán lén tràn lan bên ngoài thị trường.

Tôi quan niệm sách thời nay cũng như một loại hàng hóa, người mua phải rất thông minh lựa chọn. Có nhiều người mua không mua theo tên tuổi, theo NXB mà lựa chọn tiêu chí rẻ, nhỏ, gọn thì các cuốn sách liên kết làm bên ngoài đã nắm bắt được thị hiếu ấy của độc giả. Ngoài ra họ cũng "trộm" thương hiệu uy tín của Viện Ngôn ngữ học (cắt thành Viện ngôn ngữ)… Với những kiểu giải thích ngô nghê, giải thích mà không phải giải thích như vậy với một NXB uy tín thì không bao giờ được cấp phép, in mà bị loại ra từ bàn biên tập.

PGS.TS Phạm Hùng Việt.

Ra được một cuốn từ điển phải nhiều thời gian, công sức, thậm chí là khổ sai. Chúng tôi vẫn nói đùa với nhau, ai phạm tội thì không phải xử mà cho làm từ điển! Nói vậy để biết rằng, làm nên một cuốn từ điển không đơn giản chút nào, bởi vậy những ai nghĩ rằng, dễ "ăn" để ra một cuốn mang danh từ điển thì cần phải xem xét lại tư cách của mình để biết tôn trọng hơn những người làm có tâm, có sức…”