Wikipedia:Nguồn đáng Tin Cậy
Có thể bạn quan tâm
 | Trang này giải thích một hướng dẫn về nội dung của Wikipedia tiếng Việt. Đây là tiêu chuẩn đã được chấp thuận mà các thành viên nên cố gắng tuân theo. Vì có thể sẽ có những ngoại lệ, hãy áp dụng nó một cách có ý thức. Bất kỳ thay đổi nào liên quan đến nội dung này nên phản ánh sự đồng thuận. Nếu bạn hoài nghi về hướng dẫn nào đó, hãy thảo luận trước tại trang thảo luận. | Viết tắt
|
 | Tóm tắt trang này: Tất cả sách, bài báo, trang mạng hoặc các loại tài liệu nguồn khác được sử dụng cần phải đảm bảo độ tin cậy để làm căn cứ cho các tuyên bố được đưa ra trong bài viết. Nếu xảy ra mâu thuẫn, các thành viên phải giải thích rõ lý do lựa chọn và tin cậy vào nguồn đó. |
| Hướng dẫn Wikipedia | |||
|---|---|---|---|
| |||
| Ứng xử | |||
| |||
| Nội dung | |||
| |||
| Biên tập | |||
| |||
| Văn phong | |||
| |||
| Xóa | |||
| |||
| Nội dung dự án | |||
| |||
| Khác | |||
| |||
|
Wikipedia tiếng Việt là một bách khoa toàn thư trực tuyến mở, hoạt động dựa trên nguyên tắc "nói có sách, mách có chứng". Vì vậy, các bài viết phải dựa trên những nguồn đáng tin cậy, độc lập và đã được xuất bản, đồng thời phản ánh đầy đủ các quan điểm đa số cũng như các quan điểm thiểu số quan trọng đã xuất hiện trong các nguồn đó (xem Wikipedia:Thái độ trung lập). Nếu một chủ đề không có nguồn đáng tin cậy nào đề cập thì Wikipedia sẽ không có bài viết về chủ đề đó.
Trang hướng dẫn này trình bày về mức độ tin cậy của các loại nguồn khác nhau. Quy định Wikipedia:Thông tin kiểm chứng được yêu cầu mọi khẳng định có khả năng bị nghi ngờ, đang bị nghi ngờ, cũng như mọi đoạn trích nguyên văn đều phải có chú thích nguồn đặt trực tiếp trong bài. Quy định này được áp dụng nghiêm ngặt cho toàn bộ nội dung trong không gian chính (bao gồm bài viết, danh sách và các phần của bài viết), không có ngoại lệ, đặc biệt là đối với tiểu sử người đang sống:
Mọi nội dung gây tranh cãi về người đang sống (hoặc trong một số trường hợp là người mới qua đời) nếu không có nguồn, hoặc chỉ dựa trên nguồn yếu, dù mang tính tiêu cực, tích cực, trung lập hay chỉ đơn thuần là đáng ngờ, đều phải bị xóa ngay lập tức mà không cần thảo luận.
Trong trường hợp có mâu thuẫn giữa hướng dẫn này và các quy định về nguồn gốc hoặc ghi công, các quy định sẽ được ưu tiên áp dụng và các thành viên cần tự tìm cách giải quyết mâu thuẫn đó. Các quy định liên quan khác về nguồn gốc gồm Wikipedia:Không đăng nghiên cứu chưa công bố và Wikipedia:Tiểu sử người đang sống.
Tổng quan
Viết tắt- WP:REPUTABLE
- WP:UYTIN
Các bài viết trên Wikipedia tiếng Việt phải dựa trên những nguồn đã được xuất bản, độc lập và đáng tin cậy, có uy tín trong việc kiểm chứng thông tin và đảm bảo độ chính xác của dữ kiện. Thành viên chỉ được trình bày các phân tích, quan điểm và ý kiến đã được công bố bởi những tác giả hoặc tổ chức đáng tin cậy, không được tự suy luận hay đúc kết quan điểm cá nhân. Những ví dụ được nêu trong hướng dẫn này chỉ minh họa cho một số loại nguồn và các vấn đề thường gặp liên quan đến độ tin cậy của nguồn. Đây không phải là danh sách đầy đủ. Việc lựa chọn và chú thích nguồn phù hợp luôn phụ thuộc vào chủ đề, ngữ cảnh, hiểu biết chung và khả năng phán đoán biên tập. Đánh giá nguồn là một phần không thể thiếu trong quá trình biên tập bài viết.
Một lưu ý quan trọng là độ tin cậy của nguồn không mang tính tuyệt đối mà tồn tại theo nhiều mức độ khác nhau. Không có nguồn nào "luôn luôn đáng tin cậy" hoặc "luôn luôn không đáng tin cậy" cho mọi chủ đề và ngữ cảnh. Với mỗi tuyên bố cụ thể, sẽ có những nguồn phù hợp hơn các nguồn khác (theo cách gọi của Wikipedia là nguồn "mạnh" hay "yếu" hơn). Thành viên cần sử dụng khả năng phán đoán của mình để xác định nguồn nào là phù hợp cho từng thông tin cụ thể.
Định nghĩa nguồn
Viết tắt- WP:SOURCEDEF
- WP:DNNGUON
Nói một cách đơn giản, nguồn là nơi xuất phát của một tuyên bố trong bài viết, chẳng hạn như một cuốn sách, bài báo hoặc trang web. Một nguồn có thể đáng tin cậy hoặc không đáng tin cậy tùy theo chủ đề và phạm vi thông tin mà nó được dùng để kiểm chứng. Một số loại nguồn, như tài liệu chưa công bố hoặc trải nghiệm cá nhân của thành viên, không được chấp nhận trên Wikipedia.
Trong quá trình dẫn nguồn, thuật ngữ "nguồn" trên Wikipedia có thể được hiểu theo ba nghĩa khác nhau:
- Bản thân tác phẩm (ví dụ: bài báo, cuốn sách);
- Người tạo ra tác phẩm (tác giả, nhà báo);
- Nhà xuất bản hoặc đơn vị phát hành tác phẩm (ví dụ: Random House, Đại học Cambridge, Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam).
Bất kỳ yếu tố nào trong ba yếu tố trên đều có thể ảnh hưởng đến độ tin cậy của nguồn. Một nguồn được coi là đáng tin cậy khi có quy trình xuất bản đáng tin cậy, khi tác giả có thẩm quyền liên quan đến chủ đề, hoặc khi đáp ứng cả hai điều kiện này. Các tiêu chí đó phải có thể kiểm chứng và thuyết phục được những người khác.
Định nghĩa đã xuất bản
Viết tắt- WP:PUBLISHED
- WP:DNXUATBAN
Trên Wikipedia, "đã xuất bản" được hiểu là bất kỳ nguồn nào đã được công khai cho công chúng dưới một hình thức cụ thể, chẳng hạn như tài liệu văn bản in ấn truyền thống hoặc tài liệu trực tuyến. Các tài liệu âm thanh, video và đa phương tiện đã được ghi lại, phát sóng, phân phối hoặc lưu trữ bởi một tổ chức uy tín cũng có thể đáp ứng tiêu chí của nguồn đáng tin cậy. Tương tự như văn bản, các phương tiện nghe nhìn phải được sản xuất bởi nguồn có uy tín.
Ngoài ra, thành viên cần đảm bảo rằng bản sao của tài liệu đã xuất bản đó có thể tiếp cận được. Nguồn không nhất thiết phải có trên Internet, miễn là công chúng có khả năng tra cứu bằng một hình thức nào đó (ví dụ: sách giấy chưa được số hóa, hoặc video lưu trữ trong thư viện hay kho tư liệu của một đài truyền hình).
Ngữ cảnh và chủ đề
Viết tắt- WP:CONTEXTMATTERS
- WP:RSCONTEXT
- WP:NGUCANHNGUON
- WP:CHUDENGUON
Độ tin cậy của một nguồn luôn phụ thuộc vào ngữ cảnh và chủ đề cụ thể, chẳng hạn như một nguồn thường đáng tin cậy cho lĩnh vực giải trí nhưng không đáng tin cậy cho chính trị. Mỗi nguồn cần được xem xét cẩn thận để đánh giá xem nó có phù hợp và đủ đáng tin cậy cho tuyên bố đang được đưa ra trong bài viết hay không. Thông thường, một ấn phẩm có càng nhiều khâu kiểm tra dữ kiện, xem xét pháp lý và biên tập nội dung thì mức độ đáng tin cậy càng cao.
Thông tin chỉ được đề cập thoáng qua hoặc không thuộc trọng tâm chính của một ấn phẩm, ngay cả khi đến từ nguồn đáng tin cậy, vẫn có thể không phù hợp để sử dụng. Thành viên nên ưu tiên các nguồn tập trung trực tiếp vào chủ đề đang bàn. Ví dụ, trang web của một nhà xuất bản có thể đáng tin cậy khi xác nhận danh tính tác giả hoặc ngày xuất bản, nhưng không nhất thiết phù hợp để làm nguồn cho các đánh giá phê bình, nghệ thuật hoặc thương mại về tác phẩm đó.
Theo thảo luận cộng đồng, độ tin cậy của nguồn cũng phụ thuộc vào xuất xứ công bố. Chẳng hạn, một ấn phẩm xuất bản tại Việt Nam thường đáng tin cậy hơn khi dùng để kiểm chứng các dữ kiện liên quan đến Việt Nam, nhưng có thể kém phù hợp hơn khi dùng cho các vấn đề ở quốc gia khác.
Thời gian
Viết tắt- WP:AGE MATTERS
- WP:THOIGIANNGUON
Trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là khoa học và học thuật, các nguồn cũ có thể trở nên lỗi thời do những phát hiện mới, lý thuyết mới hoặc sự thay đổi trong cách hiểu khái niệm. Trong các lĩnh vực như chính trị hoặc thời trang, sự thay đổi của luật pháp hoặc xu hướng cũng có thể khiến các thông tin cũ không còn chính xác. Vì vậy, cần kiểm tra xem nguồn đã bị thay thế bởi thông tin mới hơn hay chưa, nhất là khi có khả năng đã xuất hiện các phát triển quan trọng trong những năm gần đây. Trong y học, các nguồn mới hơn thường được ưu tiên.
Ngược lại, một số nguồn có thể quá mới để sử dụng, chẳng hạn như tin tức nóng hổi tràn ngập hoặc các nghiên cứu sơ cấp đưa ra kết luận trái ngược với sự đồng thuận lâu dài. Trong những trường hợp này, thường nên chờ các nghiên cứu tái lập kết quả hoặc các bài tổng quan, đánh giá độc lập xác nhận phương pháp và phát hiện đó.
Nguồn ở bất kỳ thời điểm nào cũng có thể chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa thời sự, do đó cần được sử dụng và cân bằng thông tin một cách cẩn trọng trong quá trình biên tập.
Được nguồn khác sử dụng
Viết tắt- WP:UBO
- WP:USEBYOTHERS
- WP:DNKSD
Để biết nguồn nào đó có uy tín hay không thì hãy xem xét quan điểm các nguồn tin cậy khác khi sử dụng nó, nói nôm na là "thẩm định chéo". Nếu một nguồn được nhiều bên uy tín trích dẫn thường xuyên và nhất quán thì đó là minh chứng rõ ràng cho giá trị tin cậy của nó. Ngược lại, một nguồn hay bị cộng đồng chuyên môn nghi ngờ hoặc chỉ trích rộng rãi thì độ tin cậy của nó sẽ bị giảm xuống. Chẳng hạn, nếu các thông tin từ một tờ báo thường được các học giả trích dẫn lại để làm dẫn chứng mà không kèm theo phản bác thì ta có thể tin rằng tờ báo đó có uy tín trong lĩnh vực đó. Tuy nhiên, bạn cần đặc biệt cẩn trọng với việc độ tin cậy của một nguồn chỉ dựa trên việc được bên thứ ba dẫn lại. Hãy đối chiếu kỹ với các quy định khác của Wikipedia để tránh đưa vào bài những quan điểm gây tranh cãi hoặc những tuyên bố của các nhóm thiểu số thiếu căn cứ. Mục tiêu cuối cùng là làm sao để bài viết phản ánh đúng những góc nhìn đã được nhiều người công nhận rộng rãi.
Loại nguồn
Viết tắt- WP:SOURCETYPES
- WP:LOAINGUON
Nhiều bài viết trên Wikipedia được xây dựng dựa trên các tài liệu học thuật. Trong đó, các ấn phẩm đã qua bình duyệt, chuyên khảo và sách giáo khoa đại học thường là những nguồn đáng tin cậy nhất. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng một số tài liệu học thuật có thể đã lỗi thời, đang bị thay thế bởi các giả thuyết mới, gây tranh cãi nội bộ hoặc không được giới học giả chính thống công nhận. Hãy ưu tiên dẫn nguồn theo sự đồng thuận học thuật hiện tại bất cứ khi nào có thể. Bên cạnh đó, các nguồn phi học thuật uy tín, đặc biệt là các ấn phẩm báo chí chất lượng cao, vẫn có thể được sử dụng để kiểm chứng tuyên bố cho các chủ đề học thuật. Việc lựa chọn nguồn tài liệu nào sẽ tùy thuộc vào ngữ cảnh cụ thể của bài viết. Nếu các nguồn tồn tại mâu thuẫn về quan điểm thì nội dung bài viết cần được ghi chú rõ ràng nguồn gốc của từng luồng ý kiến ngay trong văn bản.
Hàn lâm
Viết tắt- WP:SCHOLARSHIP
- WP:HANLAM
- Ưu tiên nguồn thứ cấp: Các bài viết cần ưu tiên sử dụng càng nhiều nguồn thứ cấp càng tốt. Những tài liệu như bài tổng quan, chuyên khảo hoặc sách giáo khoa thường có giá trị cao hơn một nghiên cứu sơ cấp riêng lẻ. Khi phải lệ thuộc vào việc sử dụng nguồn sơ cấp do không có nguồn thứ cấp cần thiết, thành viên Wikipedia cần đặc biệt cẩn trọng và tuyệt đối không được tự ý diễn giải nội dung nguồn sơ cấp theo ý chủ quan (vui lòng tham khảo quy định Wikipedia:Không đăng nghiên cứu chưa được công bố và Wikipedia:Thái độ trung lập).
- Nguồn học thuật đáng tin cậy: Các tài liệu học thuật như bài báo khoa học, sách chuyên khảo hoặc các công trình nghiên cứu được cộng đồng chuyên môn thẩm định sẽ được coi là đáng tin cậy, với điều kiện là phải được xuất bản bởi các nhà xuất bản giáo khoa uy tín hoặc đăng trên các tạp chí có quy trình bình duyệt (phản biện) nghiêm túc.
- WP:THESIS
- WP:LUANAN
- WP:LUANVAN
- Luận án và đồ án: Luận án tiến sĩ đã hoàn thành và được xuất bản (thông qua hệ thống thư viện đại học hoặc các cơ sở dữ liệu như ProQuest) có thể sử dụng làm nguồn, nhưng phải cân nhắc kỹ lưỡng vì đây thường là nguồn sơ cấp. Mức độ bình duyệt của các luận án này rất khác nhau. Do đó, hãy ưu tiên các luận án đã được các chuyên gia trong ngành trích dẫn hoặc được các hội đồng độc lập đánh giá cao. Luận án đang viết chưa qua thẩm định thường không được coi là nguồn đáng tin cậy. Đối với luận văn thạc sĩ, nguồn này chỉ được chấp nhận nếu chứng minh được tầm ảnh hưởng đáng kể trong giới học thuật. Nếu sau này luận án được đăng tải lên sách chuyên khảo hoặc tạp chí bình duyệt thì các phiên bản xuất bản này luôn đáng tin cậy hơn bản gốc.
- Tầm ảnh hưởng qua chỉ số trích dẫn: Nguồn hàn lâm càng được trích dẫn nhiều thì càng uy tín. Bạn có thể xác định một công trình có thuộc dòng học thuật chính thống hay không bằng cách kiểm tra lượt trích dẫn trong các danh mục uy tín (như DOAJ). Những tác phẩm đăng trên các tạp chí nằm ngoài các cơ sở dữ liệu chuyên ngành lớn thường bị coi là thiếu tính kết nối với cộng đồng khoa học, song việc sử dụng chúng còn tùy vào ngữ cảnh cụ thể. Lưu ý rằng số lượng trích dẫn có thể không phản ánh đúng thực chất nếu tác giả lạm dụng việc tự trích dẫn chính mình.
- Các nghiên cứu đơn lẻ: Một nghiên cứu riêng lẻ thường chỉ mang tính chất thăm dò tạm thời và hoàn toàn có thể sửa chữa ở các bài nghiên cứu sâu hơn sau này. Nếu nghiên cứu đó là nguồn sơ cấp thì hãy tránh sử dụng nếu đã có các nguồn thứ cấp bao quát cùng nội dung. Độ tin cậy của các nghiên cứu đơn lẻ phụ thuộc chặt chẽ vào từng lĩnh vực. Cần tránh đưa ra những khẳng định nhấn mạnh quá mức dựa trên các nguồn này, đặc biệt là trong các lĩnh vực phức tạp như y học. Thay vào đó, hãy ưu tiên các nguồn thứ cấp như phân tích tổng hợp hoặc bài báo đánh giá để đảm bảo thông tin có góc nhìn tổng thể và chính xác hơn.
- Quan điểm cá nhân trong tạp chí: Cần cảnh giác với những tạp chí hoạt động với mục đích chính là cổ xúy cho một quan điểm nhất định. Việc một tạp chí tuyên bố có "bình duyệt" không đồng nghĩa với việc tạp chí đó có uy tín hoặc quy trình thẩm định của họ thực sự nghiêm túc. Những tạp chí thiếu sự công nhận của cộng đồng học thuật rộng lớn thì không được xem là nguồn đáng tin cậy, trừ khi để minh họa cho chính quan điểm của tổ chức đại diện cho tạp chí đó.
- Tạp chí dỏm: Đây là những tạp chí chất lượng kém, có quy trình phản biện chiếu lệ hoặc bỏ qua quy trình này để đổi lấy phí đăng bài từ tác giả. Một số tạp chí thậm chí còn đặt tên gây nhầm lẫn với các ấn phẩm danh tiếng khác. Vì thiếu phản biện nên các bài đăng trên tạp chí dỏm được xem là nguồn tự xuất bản. Để xác định uy tín, bạn nên kiểm tra xem ban biên tập có thuộc các đại học danh tiếng hay không và tạp chí có nằm trong danh mục trích dẫn uy tín không. Hãy cẩn trọng với các chỉ mục liệt kê tràn lan mọi ấn phẩm mà không có tiêu chuẩn lọc bài.
- Bản thảo: Các kho lưu trữ như arXiv, medRxiv, bioRxiv hay Zenodo chủ yếu chứa các tài liệu tự xuất bản chưa qua bình duyệt như bản thảo sơ bộ, ghi chú bài giảng hoặc các bài giải thích không chính thức. Các tài liệu này hiếm khi được coi là nguồn đáng tin cậy và tuyệt đối không được dùng cho các nội dung liên quan đến y học. Tuy nhiên, chúng có thể được sử dụng nếu đáp ứng các tiêu chuẩn về nguồn tự xuất bản, hoặc đóng vai trò là liên kết truy cập mở cho một bài báo đã được xuất bản chính thức trên một tạp chí uy tín sau đó.
Tổ chức báo chí
Viết tắt- WP:NEWSORG
- WP:TOCHUCBAOCHI
Các nguồn tin tức thường chứa nội dung cả dữ kiện và quan điểm cá nhân. Tin tức từ những cơ quan báo chí uy tín, có bề dày lịch sử thường được xem là nguồn đáng tin cậy để xác thực các sự kiện (dù ngay cả những đơn vị uy tín nhất đôi khi vẫn có sai sót). Ngược lại, thông tin từ các cơ quan ít tiếng tăm thường có độ tin cậy thấp hơn. Phần lớn các tờ báo hiện nay đều đăng lại nội dung từ các thông tấn xã (như TTXVN, Reuters, Interfax, Agence France-Presse, UPI hoặc Associated Press) vốn là những đơn vị trực tiếp chịu trách nhiệm về tính chính xác của thông tin. Khi sử dụng các nguồn này, thành viên nên trích dẫn cả hãng thông tấn gốc lẫn tờ báo đã đăng lại bản tin đó.
- Đối với các chủ đề mang tính học thuật, các nguồn nghiên cứu chuyên sâu hoặc nguồn phi học thuật chất lượng cao (đã đề cập phía trên) thường có giá trị tham khảo tốt hơn so với các bản tin báo chí thông thường. Cần lưu ý rằng các thông cáo báo chí từ các tổ chức hoặc tạp chí thường được báo chí đăng tải lại với rất ít chỉnh sửa, đây là dạng "báo chí xào nấu" (churnalism) nên không được coi là nguồn độc lập so với thông cáo gốc và chỉ có giá trị để xác định quan điểm của chính tổ chức phát hành thông cáo đó. Tuy nhiên, một số tờ báo lớn vẫn có các phóng viên chuyên trách có khả năng phân tích độc lập, khi đó nội dung có thể được sử dụng kèm theo tên tác giả.
- Các nguồn tin tức đáng tin cậy (ví dụ: trang web của một tập đoàn truyền thông lớn) dù xuất bản dưới dạng blog vẫn có thể có giá trị tin cậy tương đương với một bài báo tiêu chuẩn. Tin tức trên trang mạng xã hội chính thức của cơ quan báo chí uy tín có thể dùng, nhưng nên ưu tiên dẫn liên kết bài viết trên trang web chính thức để đảm bảo tính lưu trữ.
- Một dấu hiệu để nhận biết tổ chức tin tức có uy tín (quy trình kiểm chứng chặt chẽ) hay không thì phải kiểm tra việc họ công khai các bản đính chính sai sót và minh bạch về các xung đột lợi ích.
- Cần phân biệt rằng tin tức giải trí, đời tư về người nổi tiếng thường không có độ tin cậy cao bằng tin thời sự chính luận, do những nội dung này thường không trải qua các tiêu chuẩn khắt khe về kiểm chứng và độ chính xác.
- Các tin đồn do báo chí đăng tải đa phần rất ít có giá trị bách khoa, chỉ có thể được chấp nhận nếu bản thân tin đồn đó tạo ra tác động nổi trội, bất kể thực hư. Wikipedia không phải là nơi để đăng tải các chuyện phiếm, mách lẻo, hóng hớt, nhật ký, tin đồn vô căn cứ.
- Do một số tổ chức tin tức có thể sử dụng ngược chính các bài viết từ Wikipedia nên các thành viên cần đặc biệt cảnh giác để tránh lỗi dẫn nguồn vòng lặp, tức là dùng nội dung Wikipedia do báo chí đăng tải làm nguồn cho nội dung Wikipedia.
- Việc quyết định một bản tin cụ thể có đủ độ tin cậy cho một khẳng định hay không cần phải được xem xét kỹ lưỡng theo từng trường hợp riêng biệt.
- Không được coi việc nhiều tờ báo cùng đăng lại một bản tin của một hãng thông tấn là có "nhiều nguồn độc lập", vì về bản chất là vẫn chỉ xuất phát từ một nguồn duy nhất.
- Các thông tin rò rỉ do báo chí đăng tải thường không được sử dụng trong bài viết trừ khi được một nguồn tin thứ ba đáng tin cậy báo cáo lại.
Bình luận, xã luận và ý kiến
Viết tắt- WP:NEWSOPED
- WP:RSEDITORIAL
- WP:NGUONBINHLUAN
- WP:NGUONXALUAN
- WP:NGUONYKIEN
Các bài bình luận, phân tích và bài viết bày tỏ quan điểm cá nhân dù do ban biên tập ấn phẩm thực hiện (xã luận) hay do tác giả bên ngoài chấp bút (bài nghị luận op-ed hoặc thư ngỏ từ những người có tầm ảnh hưởng) đều được coi là nguồn sơ cấp. Những nguồn này có giá trị tin cậy để xác thực cho chính quan điểm của tác giả hoặc tổ chức đó, nhưng hiếm khi được dùng làm căn cứ khẳng định một sự thật khách quan.
Khi dẫn thông tin từ các bài viết thuộc dạng này, danh tính và uy tín của tác giả là yếu tố then chốt để đánh giá mức độ tin cậy. Ý kiến từ các chuyên gia hoặc những nhân vật có tên tuổi trong lĩnh vực liên quan thường có độ tin cậy lớn hơn và đại diện cho một quan điểm đáng lưu tâm. Trong trường hợp một phát biểu không mang tính thẩm quyền tuyệt đối, bạn phải ghi rõ tên tác giả ngay trong dòng nội dung bài viết thay vì trình bày kiểu như sự thật hiển nhiên. Lưu ý rằng các bài phê bình sách báo, phim ảnh hay nghệ thuật có thể tồn tại dưới dạng ý kiến cá nhân, bài tóm tắt nội dung hoặc bài nghiên cứu học thuật.
Ngoài ra, lưu ý rằng một số cơ quan báo chí hiện nay không công khai quy trình và chính sách biên tập của họ. Hiện nay, ý kiến cá nhân trên mạng xã hội của chuyên gia có thể dùng để minh chứng cho quan điểm của chính họ, nhưng không dùng để xác thực dữ kiện nếu không có nguồn báo chí/học thuật đi kèm.
Các trang tổng hợp tin tức, thông tin điện tử
Viết tắt- WP:NEWSAGG
- WP:USEORIGINALSOURCE
- WP:TONGHOPTINTUC
- WP:THONGTINDIENTU
- WP:SUDUNGNGUONGOC
Nhiều trang web hiện nay hoạt động theo mô hình tổng hợp, trang thông tin điện tử, chuyên đăng tải lại nội dung từ các hãng thông tấn, cơ quan báo chí lớn hơn, blog, tạp chí điện tử hoặc thậm chí là từ chính Wikipedia. Các nội dung này có thể được biên tập chọn lọc bởi con người hoặc do trí tuệ nhân tạo tự động tạo ra. Những ví dụ điển hình cho mô hình này gồm Báo Mới, MSN, Naver News và Yahoo News. Tương tự như hình thức đăng lại trên báo giấy, đơn vị sáng tạo nội dung gốc mới là bên chịu trách nhiệm về tính chính xác của thông tin. Do đó, độ tin cậy của nguồn tham khảo phải được đánh giá dựa trên cơ sở nguồn gốc xuất bản đầu tiên. Khi dẫn nguồn, cần ưu tiên sử dụng liên kết trực tiếp đến nguồn gốc thay vì dẫn liên kết qua các trang trung gian tổng hợp này (trừ khi liên kết gốc đã bị hỏng và không có bản lưu trữ).
Nguồn từ nhà cung cấp và thương mại điện tử
Viết tắt- WP:VENDOR
- WP:AFFILIATE
- WP:NHACUNGCAP
- WP:THUONGMAIDIENTU
Dù quy định về liên kết ngoài cấm dẫn đến "các trang web cá nhân chủ yếu dùng để bán sản phẩm hoặc dịch vụ" nhưng Wikipedia vẫn cho phép dẫn nguồn các trang thương mại điện tử (như cửa hàng sách hoặc dịch vụ nhạc trực tuyến) để xác thực các thông tin cơ bản như tiêu đề và thời lượng. Tuy nhiên, cần ưu tiên sử dụng các nguồn báo chí hoặc học thuật, đồng thời nên thay thế các liên kết thương mại này bằng những nguồn phi thương mại đáng tin cậy ngay khi có thể.
Các bảng xếp hạng do chính nhà bán lẻ đưa ra (ví dụ: danh sách bán chạy nhất trên Amazon) thường mắc phải ít nhất một trong các hạn chế sau: Thứ nhất là không đảm bảo được tính lưu trữ ổn định để đối chiếu thông tin về lâu dài. Thứ hai, khi các bảng xếp hạng này do nhà cung cấp tự công bố mà không có nguồn độc lập đáng tin cậy xác nhận về tầm ảnh hưởng, chúng thường không đủ độ nổi bật để được đề cập trong bài viết. Vì những lý do này, nội dung trên Wikipedia thường tránh sử dụng các loại bảng xếp hạng nêu trên. Ngoài ra, các đánh giá, nhận xét từ người mua hàng trên các sàn thương mại điện tử không bao giờ được coi là nguồn đáng tin cậy.
Nguồn chứa quan điểm chủ quan
Viết tắt- WP:BIASED
- WP:PARTISAN
- WP:BIASEDSOURCES
- WP:ACCORDINGTO
- WP:RSBIAS
- WP:THIENVI
Các bài viết trên Wikipedia bắt buộc phải tuân thủ thái độ trung lập. Tuy nhiên, tiêu chuẩn này không áp dụng tương đương với nguồn tham khảo. Các nguồn đáng tin cậy không nhất thiết phải trung lập, phiến diện hay khách quan tuyệt đối. Đôi khi những nguồn có quan điểm riêng biệt lại là tư liệu tốt nhất để minh họa cho các phương diện khác nhau của một chủ đề.
Sự thiên kiến trong nguồn thường xuất phát từ lập trường chính trị, lợi ích tài chính, niềm tin tôn giáo, triết học hoặc các hệ tư tưởng khác. Dù vậy, một nguồn thiên kiến vẫn có giá trị tin cậy nếu được sử dụng đúng ngữ cảnh. Khi đánh giá các nguồn này, các thành viên cần xem xét xem chúng có thỏa mãn các tiêu chuẩn chung về độ tin cậy hay không, chẳng hạn như có sự kiểm soát biên tập, có uy tín trong việc kiểm chứng dữ kiện và có tính độc lập nhất định với đối tượng được đề cập. Đối với các nguồn chứa quan điểm chủ quan rõ rệt, hãy ghi chú trực tiếp chủ thể phát ngôn ngay trong văn bản, ví dụ: "viết cho báo The Washington Post, cây bút A cho rằng..." hoặc "nhà phê bình Roger Ebert nhận xét...". Mục tiêu không phải là loại bỏ nguồn chứa quan điểm chủ quan, mà là trình bày một cách minh bạch để độc giả tự đánh giá.
Nguồn đáng nghi
- Nguồn đáng nghi là nguồn có tiếng xấu trong việc xác minh dữ kiện hoặc không có ban biên tập. Đó thường là trang web hoặc ấn phẩm có tiếng là có quan điểm cực đoan, mang tính quảng cáo, tuyên truyền, hoặc viết bài dựa trên các tin đồn, tin giả cũng như quan điểm cá nhân. Không nên dẫn loại nguồn này cho các tuyên bố gây tranh cãi về các bên thứ ba (bao gồm tuyên bố chống lại các tổ chức, người đang sống hoặc đã qua đời, cũng như các thực thể mập mờ). Chỉ được phép sử dụng loại nguồn này một cách rất hạn chế.
- Wikipedia thường không chấp nhận nguồn chứa nội dung được tài trợ, vì nội dung này được nhà tài trợ trả tiền và thường không thông qua một quy trình xét duyệt truyền thống. Các ấn phẩm uy tín sẽ ghi chú rõ trong ấn phẩm của mình bài viết nào được tài trợ còn bài viết nào thì không. Nguồn nào không phân định rạch ròi giữa nội dung được tài trợ và nội dung bình thường thì cũng đáng nghi vấn.
Nguồn tự xuất bản
Xem thêm thông tin: Wikipedia:Thông tin kiểm chứng được § Nguồn tự xuất bản Viết tắt- WP:SPS
- WP:TXB
Bất cứ ai cũng có thể tạo một trang web cá nhân hoặc bỏ tiền ra xuất bản một cuốn sách, rồi tự nhận là chuyên gia trong một lĩnh vực nào đó. Do đó, Wikipedia không chấp nhận phần lớn các nguồn tự xuất bản. Trong đó có sách tự xuất bản, bản tin, trang web cá nhân, trang cá nhân trên mạng xã hội, các bài tweet, bài đăng trên diễn đàn trực tuyến, và các nguồn tương tự.
Nội dung do người dùng tải lên- Wikipedia không chấp nhận những trang web mà phần lớn nội dung là do người dùng tải lên. Trong đó có trang web cá nhân; blog; trại nội dung; diễn đàn trực tuyến; các trang mạng xã hội như X, Facebook, YouTube, Tumblr, Instagram, Reddit, IMDb, TikTok,...; các trang thương mại điện tử như Amazon, eBay, Alibaba, Shopee, Lazada, Tiki,...; cùng những trang web tương tự do tập thể tự tạo. Đối với trường hợp là tài khoản chính thức của người nổi tiếng và tổ chức trên mạng xã hội (hay còn gọi là chủ thể), xem phần bên dưới.
- Có thể dùng hệ thống tổng hợp kết quả đánh giá (như Rotten Tomatoes hoặc Metacritic) nhưng không được dùng rating của khán giả mà dựa trên các bài đánh giá này.
- Không dùng các nội dung trên các dự án wiki, bao gồm cả Wikipedia, để làm nguồn. Tuy nhiên, bạn có thể tái sử dụng thông tin đi kèm với chú thích tham khảo đáng tin cậy từ các bài viết trên những dự án đó.
Nguồn tự xuất bản và nguồn đáng nghi cho nội dung về chính các nguồn này
Viết tắt- WP:TUDANNGUON
Nội dung từ các nguồn tự xuất bản và các nguồn không đáng tin cậy khác có thể được dùng làm nguồn dẫn chứng cho các thông tin về chính các nguồn đó, đặc biệt khi chúng là chủ thể của bài viết, với các điều kiện:
- Nội dung đó không vụ lợi và cũng không phải là một tuyên bố đặc biệt.
- Không chứa tuyên bố về các bên thứ ba (nhân vật, tổ chức hoặc thực thể nào đó).
- Không chứa tuyên bố về các sự kiện mà không trực tiếp liên quan đến chủ thể.
- Không cần phải nghi ngờ về việc ai là người viết nội dung này.
- Đó không phải là nguồn chủ đạo của bài viết.
Các yêu cầu này cũng áp dụng cho các trang mạng xã hội và thương mại điện tử. Việc sử dụng loại nguồn này nên được tiết chế, phần lớn nội dung bài vẫn phải dẫn chứng từ các nguồn độc lập.
Nguồn cực đoan và chứa quan điểm thiểu số
Trang chi tiết: Wikipedia:Thông tin kiểm chứng được § Nguồn đáng nghi Xem thêm thông tin: Wikipedia:Thuyết cực đoanĐối với các tổ chức và cá nhân thể hiện các quan điểm được thừa nhận rộng rãi là cực đoan, chỉ nên sử dụng các nguồn này khi phải trình bày thông tin về chính họ và trong các bài viết về chính họ hoặc các hoạt động của họ; mọi thông tin sử dụng đều phải liên quan trực tiếp tới chủ thể. Không nên dẫn nguồn này cho các nội dung gây tranh cãi, tuyên bố về các bên thứ ba, trừ khi các tuyên bố này đã được xuất bản bởi các nguồn uy tín. Đây không nên là nguồn chủ đạo của bài viết.
Đối với các tổ chức và cá nhân quảng bá các học thuyết được đa số xem là fringe theory (nghĩa là các quan điểm thiểu số, đối lập với quan điểm chính thống trong lĩnh vực đó), chẳng hạn như một vài hình thức phủ nhận lịch sử hoặc ngụy khoa học, chỉ nên dùng các nguồn này cho các nội dung về chính họ, hoặc để bổ sung chi tiết cho các quan điểm của những người đề xướng chủ đề (nhưng phải ghi rõ ràng về tác giả và mức độ thiểu số). Khi nói đến những nguồn này, không được làm ảnh hưởng xấu đến miêu tả về quan điểm chính thống, không được dùng các nguồn này để miêu tả quan điểm chính thống hay để miêu tả đánh giá về chính các học thuyết thiểu số này. Khi sử dụng các nguồn này, phải tìm được các nguồn chính lưu đáng tin cậy để có thể miêu tả và trình bày về bất đồng một cách công bằng, trình bày được quan điểm chính thống là quan điểm đa số, còn thuyết này chỉ là quan điểm thiểu số.
Mức độ đáng tin cậy trong các ngữ cảnh cụ thể
Tiểu sử người đang sống
Trang chi tiết: Wikipedia:Tiểu sử người đang sống § NguồnVì các lý do pháp lý và để công bằng, biên tập viên cần đặc biệt cẩn thận khi viết các nội dung tiểu sử về người đang sống. Hãy lập tức loại bỏ những nội dung gây tranh cãi nhưng không có nguồn gốc hoặc dẫn nguồn không đạt, và đừng chuyển nó ra trang thảo luận. Điều này áp dụng cho tất cả các nội dung liên quan đến người đang sống tại bất cứ trang nào trong bất cứ không gian tên nào chứ không chỉ trong không gian tên của các mục từ.
Nguồn sơ cấp, nguồn thứ cấp, và nguồn hạng ba
Trang chi tiết: Wikipedia:Không đăng nghiên cứu chưa công bố § Nguồn sơ cấp, nguồn thứ cấp, và nguồn hạng baNguồn sơ cấp là bài viết/tường trình về một chủ đề mà tác giả chính là các nhân vật quan trọng của chủ đề đó. Có thể sử dụng nguồn sơ cấp như chỉ nên giới hạn trong các nội dung thuần túy miêu tả về chủ đề hoặc các khái niệm cốt lõi của chủ đề. Không nên dùng nguồn sơ cấp cho các giải thích hoặc đánh giá; thay vào đó, hãy dùng các giải thích và đánh giá từ các nguồn thứ cấp đáng tin cậy. Các nguồn hạng ba là các bản trích yếu (compendium), từ điển bách khoa, sách giáo khoa, giáo trình, và các nguồn mang tính tóm tắt khác. Có thể dùng loại nguồn này cho các nội dung tóm tắt, tổng quan, nhưng không nên dùng thay cho các nguồn thứ cấp khi viết về các bàn luận chi tiết.
Các khẳng định về đồng thuận
Các khẳng định về sự đồng thuận phải được dẫn nguồn. Khẳng định rằng tất cả hay hầu hết các nhà khoa học, học giả, hoặc các nhà chức trách cùng có một quan điểm cần được dẫn từ một nguồn đáng tin cậy. Nếu không, các quan điểm cần được ghi là của một số nguồn cụ thể được nêu tên.
Được sử dụng bởi các nguồn khác
Khi tìm căn cứ, tích cực hoặc tiêu cực, về mức độ đáng tin cậy và danh tiếng của một nguồn, ta có thể xem xét xem nguồn đó được các nguồn đáng tin cậy và có chất lượng cao sử dụng như thế nào. Kiểu sử dụng đó càng phổ biến và nhất quán thì căn cứ càng vững chắc. Ví dụ, việc nguồn được trích dẫn rộng rãi và không có bình luận về tính chính xác của dữ kiện là căn cứ cho uy tín và độ tin cậy của nguồn về các dữ kiện tương tự, ngược lại, trích dẫn kèm theo nghi ngờ về dữ kiện là căn cứ tiêu cực về độ tin cậy.
Nếu trích dẫn bởi các nguồn khác là dấu hiệu chính về độ tin cậy, cần đặc biệt cẩn trọng để tuân theo các hướng dẫn và quy định khác và để trình bày một cách công bằng các khẳng định thiểu số hoặc khẳng định gây tranh cãi. Mục đích của chúng ta là phản ánh các quan điểm của các nguồn theo như những gì chúng ta có thể xác định được.
Ví dụ khác
Xem en:Wikipedia:Reliable source examples để biết thêm về các ví dụ sử dụng dữ liệu thống kê, lời khuyên theo chủ đề (bao gồm lịch sử, khoa học tự nhiên, toán học, y học, luật học, kinh doanh và thương mại, văn hóa đại chúng và giả tưởng), và cách sử dụng các nguồn trực tuyến hay điện tử.
Nguồn tránh dùng
Viết tắt- WP:TRANHDUNG
- Nguồn tránh dùng là các nguồn không được phép dùng khi chưa thông qua đồng thuận trong trường hợp cụ thể. Đây là những nguồn có lịch sử thêu dệt nội dung, bịa đặt thông tin hoặc không có uy tín trong việc xác minh dữ kiện (vì người ta dùng nó để tuyên truyền thuyết âm mưu chẳng hạn).
- Không nên dùng nguồn này để dẫn chứng cho các tuyên bố về sự việc đã xảy ra (factual claims). Loại này thường chỉ thích hợp để làm nguồn dẫn chứng trong bài bách khoa về chính nó. Trong các bài viết khác, phải dẫn từ các nguồn thứ cấp độc lập khi trình bày các bình luận về những quan điểm được trích từ loại nguồn này. Nếu bao hàm một tuyên bố hay khẳng định từ loại nguồn này mà tuyên bố đó chưa được các nguồn uy tín đề cập tới thì bài viết sẽ bị nhấn mạnh về phía quan điểm thiểu số.
- Theo luật bất thành văn thì thể loại này cũng bao gồm những nguồn phổ cập thông tin sai lệch, không đúng với sự thật, thuyết âm mưu đã bị lật tẩy, trang web chuyên đăng tin tức giả, và các nguồn quảng bá các thông tin ngụy khoa học, hoặc các hình thức phủ nhận lịch sử.
- Các nguồn tránh dùng bao gồm:
- 112 Ukraina (112 Україна)
- Baidu Baike
- Breitbart News
- Đài truyền hình quốc tế Trung Quốc (tiếng Trung: 中国国际电视台) (zh)
- Crunchbase
- The Daily Caller
- Daily Mail
- Daily Star (UK)
- Đại Kỷ Nguyên
- Tạp chí FrontPage
- The Gateway Pundit
- Thời báo Hoàn Cầu
- thegrayzone.com
- Hispan TV
- InfoWars
- Last.fm
- lenta.ru
- LifeSiteNews
- MintPress News
- National Enquirer
- www.newsbreak.com
- News of the World
- Notable Names Database
- Occupy Democrats
- One America News Network
- royalclark.net, thepeerage.com, worldstatesmen.org
- rateyourmusic.com, cinemos.com, glitchwave.com, sonemic.com
- The Sun, The Irish Sun, The Scottish Sun
- RT (hệ thống truyền hình)
- Sputnik (hãng thông tấn)
- Tạp chí Taki's
- Hệ thống truyền hình Telesur
- VDARE
- Veterans Today
- Mạng lưới Voltaire (fr)
- WorldNetDaily
- Zero Hedge
- Xem danh sách đầy đủ về nguồn tránh dùng (tô màu đỏ), nguồn chỉ đáng tin cậy trong điều kiện cụ thể (tô màu vàng) và nguồn đáng tin cậy (tô màu xanh) tại Wikipedia:Danh sách nguồn đáng tin cậy.
Ghi chú
Xem thêm
- Wikipedia:Chú thích nguồn gốc – hướng dẫn chung về cách dẫn nguồn tham khảo trong bài viết
- Trợ giúp:Cước chú – cách dùng mã wiki để viết các nguồn tham khảo vào bài
- Bản mẫu {{vc}} dùng để đánh dấu các nguồn có độ tin cậy đáng ngờ
- Kiểm tra các dữ kiện của bạn (giải thích bổ sung) (bằng tiếng Anh)
- Nguồn độc lập (giải thích bổ sung) (bằng tiếng Anh)
- Kiến thức phổ quát (trang thông tin) (bằng tiếng Anh)
Liên kết ngoài
- How to Read a Primary Source, Reading, Writing, and Researching for History: A Guide for College Students, Patrick Rael, 2004.
- How to Read a Secondary Source, Reading, Writing, and Researching for History: A Guide for College Students, Patrick Rael, 2004.
| |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||
| Nội dung |
| ||||||||
| Quy tắc |
| ||||||||
| Xóa |
| ||||||||
| Thực thi |
| ||||||||
| Sửa đổi |
| ||||||||
| Nội dung dự án |
| ||||||||
| WMF |
| ||||||||
| |||||||||
| |
|---|---|
| |
| Giới thiệu |
|
| Đóng gópvào Wikipedia |
|
| Sách hướng dẫn |
|
| Câu thường hỏi |
|
| Mục lục |
|
| Làm thế nàoWikipedia |
|
| Mã wiki |
|
| Bảng tin nhắn |
|
| Nhấn để nhờ giúp đỡ trên trang thảo luận của bạn và một tình nguyện viên sẽ ghé thăm. | |
Từ khóa » Trình Bày Wikipedia
-
Trình Bày – Wikipedia Tiếng Việt
-
Wikipedia:Cẩm Nang Biên Soạn/Bố Cục
-
Wikipedia Tiếng Việt
-
Wikipedia:Bài Viết đầu Tiên Của Bạn
-
Wikipedia:Cẩm Nang Biên Soạn – Wikipedia Tiếng Việt
-
Wikipedia:Bài Viết Chọn Lọc/Quy Tắc Trình Bày
-
Wikipedia:Trang Chính – Wikipedia Tiếng Việt
-
Wikipedia:Chú Thích Nguồn Gốc
-
Wikipedia:Nội Dung Không Tự Do
-
Wikipedia:Hướng Dẫn Mô Tả Sử Dụng Hợp Lý
-
Tiểu Sử – Wikipedia Tiếng Việt
-
Khái Niệm – Wikipedia Tiếng Việt
-
Wikipedia:Cộng đồng – Wikipedia Tiếng Việt
-
Wikipedia:Wikipedia Tiếng Việt Không Phải Là Wikipedia Việt Nam